In de favela's worden de soldaten gevreesd

Militairen op patrouille in de sloppenwijk Rocinha.Beeld EPA

Het Braziliaanse leger is Rio binnengetrokken om de orde te herstellen. Maar bewoners van de sloppenwijken zijn boos en bang vanwege de militarisering. De Ombudsman trekt de favela's in om met hen te praten.

Een uur lang lopen de leden uit het team van de Braziliaanse Ombudsman al tegen een muur van zwijgzaamheid op in favela Rocinha. Ze zijn hier om het geweld van veiligheidsdiensten te onderzoeken, en om bewoners bewust te maken van hun rechten als er misstanden zijn. Maar het wantrouwen en de angst van de favelabewoners is groot.

Net als in de andere sloppenwijken van Rio de Janeiro patrouilleren in Rocinha sinds half februari niet alleen agenten, maar ook militairen om de volgens de autoriteiten uit de hand gelopen criminaliteit te beteugelen (zie kader). Het gaat er soms hard aan toe: in Rocinha werden eind maart bij schietpartijen tussen de politie en drugsbendes acht bewoners gedood. Onder de slachtoffers waren onschuldige omstanders.

Vandaar dat medewerkers van de Ombudsman in vier verschillende groepjes hier nu rondlopen, gewapend met briefjes waarop staat wat de rechten en de plichten van politie en burgers zijn, en waar burgers aangifte kunnen doen van misdragingen van de politie. Ze stappen door de nauwe steegjes van de sloppenwijk, trapje op trapje af, over paadjes die soms maar enkele decimeters breed zijn en aan beide kanten worden begrensd door provisorisch gebouwde huisjes. Golfplaat, doek en triplex domineren. Alleen rijkere inwoners hebben een huis van steen. De open riolen en het overal rondzwervende vuilnis prikkelen de neus.

Norse mannen

Eerder hebben de commissieleden zich voorbereid onder leiding van Peter Strozenberg, een goedgehumeurde kleine dikke man met blauwe ogen. "We moeten het vertrouwen van de bewoners winnen", had Strozenberg benadrukt. Die moeten zich vrij voelen om te praten over hun ervaringen met de politie en het leger.

Maar overal ontmoet de commissie zwijgzame bewoners, die beleefd de briefjes met instructies aannemen. Een groepje norse mannen concentreert zich op het vrijdagmiddagbier. Dan verschijnt er op een open plek met prachtig uitzicht over de bergen waar Rocinha tegenaan is gebouwd, een vrouw in een rood shirt die wél durft te praten, zij het anoniem.

Ze klaagt over slaag van de politie. Agenten hebben de deur van haar huis ingetrapt, vertelt ze, en toen ze verhaal probeerde te halen, kreeg ze klappen. Al snel voegt een jonge vrouw zich bij haar. "Je geeft water aan de bandieten, slet!", had een agent van de mobiele eenheid tegen haar gezegd en hij had haar in het gezicht geslagen. Ze is 22 en heeft drie kinderen. "Ik had eigenlijk advocate willen worden, maar toen kwamen de kleintjes en nu ben ik manicure", lacht ze nerveus.

Handlangers

Onder geen beding wil ze met haar naam haar verhaal doen, uit angst voor vergeldingsmaatregelen van de politie. De vrouwen worden door de autoriteiten als handlangers van de drugsdealers gezien en dus beschimpt en geslagen. "Maar wij zijn op de hand van niemand", protesteert de vrouw in het rode shirt. "Wij willen vrede in onze wijk, ruimte voor onze kinderen om te spelen en goede voorzieningen: riolering en gezondheidszorg."

In de verte klinkt vuurwerk. Dat steken de bewoners van de favela af als de veiligheidsdiensten in aantocht zijn. Meestal is dat 's avonds. Als er schietpartijen zijn slapen de mensen op de grond om niet door verdwaalde kogels te worden geraakt. Dat komt vaak voor: in Rio's favela's vallen vrijwel dagelijks doden bij schietpartijen.

Positieve feedback

De commissieleden gaat het allemaal niet in de koude kleren zitten. Moe en aangeslagen bestijgen ze aan het eind van de middag de trappen van het gebouw van de bewonersvereniging van Rocinha. Daar krijgen ze positieve feedback: Alexandre Pereira van de bewonersvereniging is blij met de aandacht van de Ombudsman. "Wij van de favela zijn gewend om creatief te zijn om onze problemen op te lossen. Maar dit kunnen we niet alleen. We hebben hulp nodig."

Wat hij vooral wil is dat de politie en het leger de rechten van de bewoners respecteren. Natuurlijk zijn er drugsdealers, maar dat is een kleine minderheid van de bevolking. Ook wil hij dat de klachten van mensen over politie en leger publiek worden gemaakt, zodat er een ommekeer komt in de perceptie van 'de inwoner van de favela als boef'. Pedro Strozenberg beaamt dat. "Er is een omslag in het denken nodig. We gaan de getuigenissen van de favelabewoners verzamelen en er een document van maken en we zorgen ervoor dat ze door justitie worden gehoord."

Gouverneur vroeg militaire steun

Sinds half februari is de deelstaat Rio de Janeiro onderhevig aan een militaire interventie. Dat betekent dat de veiligheid van de deelstaat niet langer meer de verantwoordelijkheid is van de gouverneur en van de politie, maar van het leger. Gouverneur Luiz Fernando Pezão had president Temer hierom verzocht omdat hij de criminaliteit, vooral in de favela's, niet meer aankon.

De militaire interventie is dan ook daar het meest voelbaar. In de sloppenwijken houden zwaar bewapende militairen schoolkinderen staande om hun rugzakken te doorzoeken op drugs. Soldaten en politiemensen fotograferen bewoners en hun identiteitsbewijs om na te gaan of ze bekend zijn bij justitie. Ze dringen huizen binnen, zonder opdracht van een rechter.

De Ombudsman, waar de burger terecht kan met klachten over schending van zijn rechten, onderneemt nu actie. Wekelijks gaat nu een commissie van ambtenaren van de Ombudsman en het Openbaar Ministerie, non-gouvernementele organisaties en bewoners van andere sloppenwijken een favela in om met de bewoners te praten over hun ervaringen met de politie en de militairen. De aftrap was in Rocinha.

Lees ook: In favela's hebben ze weinig aan mensenrechten

Wat betekenen mensenrechten in feite voor de kwetsbare bewoners van Braziliaanse favela's, vraagt de Canadese denker Michael Ignatieff zich af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden