In de EU is een belastingrevolutie gaande

Pierre Moscovici geeft een persconferentie na afloop van de wekelijkse vergadering van de Europese Commissie om in Brussel, België. Beeld EPA

Met onthullingen zoals de Panama Papers en scherpere EU-wetgeving tegen belastingontwijkers was het een veelbewogen Europees belastingjaar. Eurocommissaris Pierre Moscovici hoopt de dynamiek in deze ommezwaai gaande te houden, maar vreest voor een terugslag.

Voor de Europese Unie was 2016 het jaar van de Brexit, maar vergeet ook de Atad niet: de Anti-Tax Avoidance Directive. Dit pakket tegen belastingontwijking door grote bedrijven - een paar jaar geleden nog ondenkbaar op EU-niveau - kreeg in juni zijn beslag, luttele dagen voor het Brexit-referendum.

Terwijl critici vinden dat de maatregelen niet ver genoeg gaan, sprak de Europese Commissie dit jaar van de ene doorbraak na de andere. Vooral op belastinggebied is het immers nog steeds moeilijk om nieuwe afspraken te maken, gezien de vereiste unanimiteit.

De Atad-maatregelen, die over twee jaar van kracht worden, stellen grenzen aan de rente-aftrek voor bedrijven bij ingenieuze interne leningenconstructies. Ook krijgen lidstaten straks meer mogelijkheden om multinationals aan te slaan voor de reële winst die ze op hun grondgebied hebben behaald.

De strijd tegen belastingontwijking is in een stroomversnelling gekomen door een reeks onthullingen door onderzoeksjournalisten, onder meer van deze krant. Eerst legden de LuxLeaks (november 2014) de voorheen geheime belastingafspraken bloot die de Luxemburgse fiscus maakte met honderden multinationals, zogeheten tax rulings.

In april dit jaar kwam de grote klapper: de Panama Papers, met een onnoemelijke hoeveelheid data over bedrijven en beroemdheden, groot en klein, die hun geld parkeerden in belastingparadijzen. Zij slaagden erin om zo weinig mogelijk af te dragen, terwijl de hongerige staatskassen waar ook ter wereld moesten worden gespekt door de immer hardwerkende jan met de pet.

Vervolgens kreeg je in september nog de BahamasLeaks, die onder meer aantoonden dat oud-Eurocommissaris Neelie Kroes bij haar aantreden een directeursfunctie verzweeg van een vennootschap op de Bahama's.

Bij zowel de Panama Papers als BahamasLeaks werkten journalisten van Het Financieele Dagblad en Trouw samen. In het gezelschap van twee Brusselse correspondenten van deze kranten blikt Eurocommissaris Pierre Moscovici (economische en financiële zaken, belastingen en douane) terug op een bewogen jaar.

Geschenk uit de hemel

Voor de Franse oud-minister van financiën zijn gelekte gegevens zoals de Panama Papers een geschenk uit de hemel. "Het publiek walgt van dat soort praktijken. Zulke onthullingen zijn zeer behulpzaam voor beleidsmakers, omdat ze druk uitoefenen op lidstaten om wetgeving aan te nemen. Die druk was er vroeger niet. Als ik kijk naar wat we de afgelopen twee jaar hebben gedaan... We hebben nu een automatische uitwisseling van bankgegevens in Europa, ook met de niet-EU-landen Zwitserland, Monaco, Liechtenstein, Andorra en San Marino. Ik kan gerust stellen dat het bankgeheim niet meer bestaat in Europa.

"Ten tweede hebben we nu automatische uitwisseling van tax rulings. Ten derde hebben we nu de land-per-land-verslaglegging (waarbij grote bedrijven moeten opgeven in welk land ze hoeveel winst hebben behaald, red.), ook al is die niet openbaar. En we hebben de Atad-maatregelen genomen.

"Het gaat heel snel. Vroeger deden we er vijf jaar over om nergens heen te gaan. Nu duurt het zeven maanden, soms zelfs één maand, om ergens te komen. Er is een transparantie-revolutie gaande. Maar we hebben ook de prikkels van de media nodig, van de publieke opinie, van niet-gouvernementele organisaties. Als die er niet meer zijn, dreig je terug te vallen op de normale politieke praktijk. Je ziet dan onmiddellijk de terughoudendheid terugkeren, zoals we al kunnen constateren bij de laatste voorstellen.

"De beweging zal niet stoppen, maar het wordt wel moeilijker. We moeten de lidstaten steeds weer zien te overtuigen. Ik bekritiseer hen niet, we moeten begrip hebben voor hun gevoeligheden. We komen nu ook op het terrein van meer structurele hervormingen. Die zijn hoe dan ook moeilijker. De nationale reflex keert terug en zal sterk zijn."

Als nu een nieuwe fase aanbreekt van structurele hervormingen, komt de vraag op wanneer al die wetgeving klaar is. Zal belastingontwijking ooit uitgebannen zijn?

"Nooit", zegt Moscovici beslist. "Belastingfraude en -ontwijking bestaan al zolang er belastingdiensten bestaan, dus ruwweg vanaf de Middeleeuwen. Met de globalisering is de ontwijking toegenomen. De technieken worden moderner.

"Daarom moeten we ook aandacht besteden aan de tussenpersonen, de juridische adviseurs en belastingadviseurs. Ook zij zullen transparanter moeten zijn over hun activiteiten. We zullen in 2017 voorstellen om daar iets aan te doen. Er zullen immers weer nieuwe manieren worden bedacht om belasting te ontwijken. Je kunt nooit zeggen: het is klaar, we hebben alle sluipwegen afgesloten.

"Ik hoop wel dat we aan het einde van ons mandaat (in 2019, red.) het meeste werk hebben gedaan. Het is bovendien een wereldwijde beweging, binnen de G20. We zijn niet alleen. We maken echt vooruitgang als je het vergelijkt met 2012. In vijf jaar tijd hebben we de zaken dramatisch veranderd. Maar er is nog genoeg te doen."

Elk land dezelfde rekenmethode

De volgende concrete stap in dat lange proces is wat Moscovici betreft een besluit over een gemeenschappelijke Europese grondslag voor de vennootschapsbelasting, een plan dat al langer boven de markt hangt. Brusselse belastingexperts krijgen de voor beginners onuitspreekbare afkorting CCCTB na een paar jaar oefenen inmiddels moeiteloos over de lippen.

Ze staat voor de Common Consolidated Corporate Tax Base. Het idee is dat de EU-landen dan wel niet hetzelfde tarief, maar in ieder geval dezelfde rekenmethode gebruiken bij het bepalen van de winstbelasting van bedrijven. Nu kunnen de definities en discussies over wat winst is en waar die is behaald nog breed uitwaaieren in de EU.

Gevoeligste onderdeel van de CCCTB-voorstellen is de verdeelsleutel, waarmee wordt bepaald welk deel van een bedrijfswinst aan welk land wordt toegewezen. In de visie van de Europese Commissie betekent een gemeenschappelijke grondslag veel minder administratieve rompslomp voor internationale ondernemers, die voor de hele EU nog maar één belastingformulier hoeven in te vullen. Dat betekent dat ook alle aftrekposten uniform worden. In het voorstel moeten die Europa-breed gunstiger worden voor investeringen in onderzoek en ontwikkeling.

De kleinere EU-landen, waaronder Nederland, zijn vooralsnog niet enthousiast over CCCTB, ook niet in de nieuwste variant die Moscovici in oktober heeft voorgesteld. Een voorstel uit 2011 sneuvelde jammerlijk.

"Voor mij is CCCTB de belangrijkste volgende stap", onderstreept Moscovici. "Het is zowel een antifraude- als een pro-bedrijfsleven-project. Het versimpelt het leven voor bedrijven en stimuleert investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Bovendien breidt het de antibelastingontwijkingregels uit naar buiten de EU. Het is een belangrijke structurele hervorming.

"Verder hebben we allerlei prikkels ingebouwd, zoals een soort super-aftrekbaarheid voor bedrijven die meer dan 20 miljoen euro besteden aan onderzoek en ontwikkeling, van 150 procent tot zelfs 200 procent voor starters. Dus de lidstaten die ertegen zijn, moeten echt met de bril van vandaag naar die voorstellen kijken, niet met de herinneringen aan gisteren.

"In de laatste bijeenkomst van ministers van financiën zag ik dat Jeroen Dijsselbloem ervoor openstond, hij had nog geen definitief antwoord. Nederland behoorde niet tot de meest uitgesproken critici. Wij als commissie zeggen niet: slikken of stikken. Wij willen iedereen ervan overtuigen dat het een structurele hervorming is, die het bedrijfsleven van ons verwacht. Veel ondernemingen steunen ons. De Nederlandse regering, van welke kleur ook, is doorgaans pro-bedrijfsleven. Dus moet het mogelijk zijn die te overtuigen."

Ten slotte confronteren we Moscovici met de bevindingen van Eurodad, een Europees onderzoeksnetwerk. Dat sloeg vorige week alarm over een sterke stijging van tax rulings, uitgerekend in de jaren na de LuxLeaks-onthullingen. In zeventien EU-landen plus Noorwegen bleek het aantal belastingafspraken met multinationals te zijn gestegen van 547 in 2013 naar 1444 in 2015, bijna een verdrievoudiging dus. Vooral de Benelux-landen staan hoog in de lijst.

"Het probleem is niet het aantal tax rulings", stelt de Eurocommissaris. "Die moeten niet verboden worden. Ik weet als voormalig minister van financiën dat rulings nuttig kunnen zijn. Als een bedrijf wil investeren in een land, is het goed als dat vooraf weet wat het aan belasting moet betalen. Ik ben dus niet principieel tegen rulings. Waar ik tegen ben, is als rulings schadelijk zijn en concurrentievervalsend werken. Als ze een slaatje slaan uit mazen in de verschillende nationale wetgeving. Het aantal rulings zegt me niet zo veel. Het zou zelfs kunnen betekenen dat de goede rulings de slechte verdrijven. Ons oordeel moet zijn gebaseerd op kwaliteit, niet op kwantiteit."

Pierre Moscovici

Geboren in Parijs op 16 september 1957, als zoon van de Roemeens-Franse sociaal psycholoog Serge Moscovici en de Pools-Joodse psychotherapeute Marie Bromberg-Moscovici

Afgestudeerd in economie, politieke wetenschappen en filosofie

1984-1988 en 2002-2004: Lid van de Franse Rekenkamer

1994-1997 en 2004-2007: Lid en vicevoorzitter van het Europees Parlement (Parti Socialiste)

1997-2002: Onderminister voor Europese zaken

2007-2012: Lid van het Franse parlement

2012-2014: Minister van financiën

2014-heden: Eurocommissaris voor financiële, economische en belastingzaken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden