In de boot genomen

In het glinsterend lint van de Amsterdamse grachten dobberde een rondvaartboot vol Duitse boekhandelaren. Zij strekten hun nekken om de gevels te zien, die net zo grillig klommen, dalen en versprongen als de barokke, in het Duits vertaalde regels van A.F.Th. van der Heijden, die heel even galmden tussen de spiegelende ruiten van de rondvaartboot.

Deze “Rundfahrt mit dem wohl sprachmüchtigste Dichter, den die Niederlünde augenblicklich besitzen”, die afgelopen zaterdag plaatsvond, was het vreemde gevolg van een compromis. De redactie van Suhrkamp Verlag - het beroemde uitgevershuis dat ook Peter Handke, Max Frisch, Mario Vargas Llosa in het fonds heeft - had Van der Heijden gevraagd bij het verschijnen van 'Fallende Eltern', de Duitse vertaling van 'Vallende Ouders', een toernee door Duitsland te komen houden.

Op 6 mei van dit jaar schreef Van der Heijden in een brief naar zijn Duitse uitgever, dat zo'n toernee als 'een steen in zijn agenda' zou liggen: “Kortom, en in de hoop dat dit niet al te pathetisch klinkt: de steen wordt een drempel, en de drempel wordt een muur. Ik voel me met de dag minder vrij, terwijl een gevoel van vrijheid, van eindeloze ruimte en onbeperkte tijd nu juist een voorwaarde vormt voor het soort langademige werk dat ik maak.”

Suhrkamp liet het er niet bij zitten, en rammelde aan de poorten van de ivoren toren van de schrijver. Zij kwamen met een tegenvoorstel: mochten zij dan in Amsterdam op bezoek komen? Op zich is daar weinig mis mee. Van der Heijden heeft in zijn werk een beeld van Amsterdam weten op te roepen dat niet onderdoet voor het Dublin bij James Joyce of het Rome van Alberto Moravia. Door de ogen van zijn personages hebben lezers Amsterdam met andere ogen, en in fraaie metaforen leren zien. In 'Advocaat van de hanen' staat misschien wel het mooiste beeld: “De structuur van Amsterdam was die van een vingerafdruk, even labyrintisch en even onverwisselbaar. Eens per jaar raakte Quispel zielsgelukkig verdwaald in wat hij beschouwde als de vingerafdruk van God zelf.”

Terug de boot in. De van te voren uitgestippelde route zou uitgever en consorten in woord en beeld laten dwalen langs de plaatsen uit het oeuvre van Van der Heijden. De rondvaartboot 'Prins Claus' tufte langs de Munttoren, waar de proloog van de Tandeloze Tijdcyclus haast achteloos begint, en stevende trots af op de Blauwbrug, waar Albert Egberts op de kroningsdag van Beatrix verzeild raakt in de veldslag met de politie. Hij neemt een steen in de hand, “het hoekstuk van een trottoirtegel, driekantig, met een ruwe kant en twee rechte zijden.”

Maar de boot werd niet geraakt, laat staan dat er een steen door de lucht vloog. Op het moment dat iedereen de adem inhield voor een heerlijke citatenregen, klonk plots een knijpende meisjesstem in ver van proza verwijderde taal door de speakers: “Wir nühern jetzt die Blaubrücke.” Een hostess, die luisterde naar de naam Linda, had Van der Heijden de microfoon afgenomen. Ze begon unverfroren toeristische quatsch te verkopen. Zo kwamen we te weten dat een kamer in het Amstelhotel 700 tot 4000 gulden per nacht kost. Ohne Frühstück! “Oh,” riep een boekhandelaar uit Keulen, die eruit zag als de vrouwelijke versie van Franz Josef Strauss. De directeur van Suhrkamp, de monumentale Sigrid Unseld, kreeg een rood hoofd. Als hij in Amsterdam verblijft, dan is het dáár.

Veel kwam Van der Heijden niet meer aan het woord. Hij wees nog op het kantoor van mr. Ernst Quispel op de Kloveniersburgwal - tevens een voormalige woonplaats van de schrijver - en noemde een toeristisch doorkijkje een 'heuvellandschap van bruggen'. Verder kwaakte Linda de tijd vol. Het gekste van alles was: het leek de boekhandelaren in het geheel niet te deren.

Arme Van der Heijden. Had hij maar in zijn 'kathedraal van ruimte en tijd en vrijheid' kunnen blijven zitten. Had hij maar een steen gegooid. Had hij maar geluisterd naar de moeder van Albert Egberts, die in 'Fallende Eltern' nu ook in het Duits verzucht: “Jongen, wat ga je toch doen in dat grote stinkende Amsterdam! Hoeft een moeder dan helemaal geen rust meer te hebben?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden