In de beperking tonen zich de Latasters

interview | de schepping

Boem, boem, boem", zegt Jorj, als hij voor het eerst met zijn juf praat over de bombardementen die hij in Syrië meemaakte, en die hem in zijn Nederlandse stapelbed nog steeds uit zijn slaap houden. Jorj is een van de vluchtelingenkinderen die een hoofdrol hebben in 'De Kinderen van Juf Kiet', de nieuwe film van Petra en Peter Lataster die deze week hoge ogen gooit op het documentairefestival Idfa.

Het Amsterdamse regisseursechtpaar filmde een jaar lang in een klasje met migrrantenkinderen in het Noord-Brabantse dorpje Hapert. "We wilden al heel lang een film maken over een uitmuntende leraar", verklaart Petra Lataster-Czisch. "Leraren worden over het algemeen enorm ondergewaardeerd. Ze worden niet alleen onderbetaald, hun betekenis wordt voortdurend onderschat."

In hun huis in de Oosterparkbuurt, behangen met schilderijen van Peters vader, de abstract-expressionistische schilder Ger Lataster, vertelt het regisseursduo over de totstandkoming van hun nieuwste, en misschien wel meest bejubelde film tot nu toe. De kiem ligt in Petra's jeugd in de voormalige DDR.

"Ik had zelf een leraar die mij enorm geholpen heeft. Mijn moeder overleed toen ik een kind was. Gedurende drie, vier jaar zat ik in een vreselijke depressie. Mijn leraar - Ludwig Teichert heette hij - heeft me er toen doorheen gesleept. Ik was op school lid van zijn koor, maar ik kon niet meer zingen, moest steeds huilen. Teichert drukte me op het hart toch te blijven komen. Met een beetje extra aandacht heeft hij me door de lessen heen geholpen. Ik ben hem daar eeuwig dankbaar voor."

Het idee was een leraar te vinden met dezelfde voelsprieten en dezelfde intelligentie als Petra's leraar in Dessau. "We plaatsten een oproep in de digitale nieuwsbrief van schooldirecteuren", vervolgt Peter, "om ons te vertellen over die ene inspirerende juf of meester. De reacties stroomden binnen, maar de meest bijzondere reactie kwam wel van de directeur van basisschool Het Palet in Hapert. Zijn brief was een lyrische lofzang op juf Kiet die zelf had bedacht om een klasje voor migrantenkinderen op te zetten, een zogeheten neveninstroomgroep, omdat ze het zo rottig vond dat de kinderen uit het dorp dagelijks een lange reis naar Eindhoven moesten maken. Ze vond dat de kinderen in de gemeenschap zelf naar school moesten kunnen, en dat er een fijne, veilige plek voor ze moest zijn."

De Latasters togen naar Brabant, en waren meteen verkocht, ook al betekende het dat ze hun oorspronkelijke idee moesten bijstellen. Petra: "Een klas met migrantenkinderen is opeens een heel ander verhaal. Het perspectief verschuift, en dat is ook precies wat het proces zo interessant maakt. Je kunt als documentairemaker wel een bepaald plan hebben, en research doen, maar het is vooral de kunst om je open te stellen voor de buitenwereld."

Spiegel

Zo kwamen ze er volgens Peter, die ook de camera bedient, al snel achter dat de blik niet zo zeer op juf Kiet gericht moest zijn, maar op de kinderen. Peter: "In 'Être et Avoir', de beroemde docu over het Franse plattelandsschooltje, staat de onderwijzer centraal. Onze film gaat over een bevlogen onderwijzeres, maar dat laten we vooral zien door de kinderen te volgen. De kinderen zijn een soort spiegel voor juf Kiet. Ze reflecteren wat zij doet."

Petra: "We kunnen hartstochtelijk discussiëren over hoe we iets aan zullen pakken. Mensen die ons niet kennen, denken dat we ruziemaken, maar het tegendeel is waar. Discussiëren is voor ons een groot plezier, en dat komt denk ik omdat hartstocht alle energie in je wakker maakt. Soms bespreken we ideeën hier aan tafel, maar ook in bed, of als we wandelen, of in de trein zitten. Het gaat eigenlijk de hele dag door."

Zo ontwikkelden de Latasters in de loop der jaren ook een gebarentaal met elkaar. Op de filmset bedient Peter de camera. Hij is gefocust op een bepaalde situatie. Petra, die naast hem staat en het geheel overziet, geeft met tikjes op Peters hoofd, schouder of oor aan wat er links en rechts gebeurt.

Peter: "We hebben elkaar in de jaren zeventig ontmoet op de Filmacademie en zijn nu bijna 25 jaar samen aan het werk. Als documentairemakers zijn we geïnteresseerd in maatschappelijke discussies en ontwikkelingen. Wat is er aan de hand? Wat gebeurt er om ons heen? Al onze films reflecteren dat."

Petra: "Een film als 'Jeroen, Jeroen' ontstond in een tijd dat er door de regering werd gezegd dat gehandicapten veel beter door familie konden worden opgevangen. Wij hebben toen een autistische jongen gevolgd die niet door familie kon worden opgevangen. Zelfs voor hele vakbekwame en toegewijde mensen was het te zwaar."

Peter: "Zo heeft men het nu steeds over vluchtelingen in termen van problemen. Er zijn ook scholen die zo reageren, die liever geen migrantenkinderen hebben. Maar zie de klas van juf Kiet. Waar het om gaat, is goed onderwijs. In de film zie je precies wat je daarmee bereikt. Je ziet de kinderen langzaam maar zeker opbloeien. Kiet is eigenlijk de personificatie van Merkels 'Wir schaffen das'. Ze gaat aan de slag, zonder gezeur of gedoe."

Door een jaar lang aanwezig te zijn in het klasje van juf Kiet, waren de Latasters in staat de ontwikkeling van een handjevol kinderen op de voet te volgen. De Syrische kinderen Haya, Leanne en Jorj worden in de loop van het verhaal geweldige karakters, bijna als in een speelfilm. Het is precies wat 'De Kinderen van Juf Kiet', gemaakt voor de bioscoop, onderscheidt van televisiereportages.

Peter: "Wij werken volgens de zogeheten 'fly on the wall'-methode, zonder interviews, voice-overs of andere hulpmiddelen. Filmmakers die in die observerende stijl werken, kunnen onderling best van elkaar verschillen, maar wat we gemeen hebben is dat we over een lange periode filmen, en een enorme tijdsinvestering doen. Ongelooflijk belangrijk - en daar hebben we het ook vaak over met studenten - is het gevoel dat je het met elkaar doet, dat je samen met de personages werkt aan iets dat de moeite waard is."

Petra: "Het is ook een kwestie van onderling vertrouwen. Je vraagt namelijk nogal wat van mensen. In 'Wakker in een Boze Droom' hebben we vrouwen met borstkanker gevolgd, en in 'Niet Zonder Jou' de ouders van Peter in hun laatste levensfase. Het gaat om mensen in een kwetsbare positie waar we als filmmakers emotioneel nauw bij betrokken zijn, en ik denk dat dat afstraalt op ons werk."

Peter: "We hebben sterk het idee dat het in films om emotie draait. Het is iets waar we na verloop van tijd achter zijn gekomen, en wat ook wel een ontwikkeling is geweest in ons werk, maar films zijn in staat om een zeer sterke verbondenheid met mensen te laten voelen, en diep te raken. Het is de magie van het medium."

Niet verstoppen

Een kwarteeuw samen films maken, laat nog een andere ontwikkeling zien. Waren de vroege films van de Latasters nog vrij geconstrueerd, hun latere werk oogt directer, spontaner. Petra: "Wat ik heb gemerkt in de omgang met mensen, is dat oprechtheid en waarachtigheid het allerbelangrijkste is. Hetzelfde geldt voor het maken van films. Het gaat erom dat je je niet verstopt."

Peter: "Ik denk dat het hoort bij jong zijn, dat je het nog niet allemaal aandurft. Je verschuilt je nog achter een bepaalde vorm of constructie. Dat is wel veranderd. Onze manier van filmen is veel losser en opener geworden."

Petra: "Je verwerft ook een soort vakmanschap, en een soepelheid van geest. Als je een jaar in een klas met kinderen filmt, moet je alert zijn, inspringen op situaties. Het helpt dan wel dat kinderen vaak heel direct zijn. Het meeste ligt op tafel. Vooral Haya was een geschenk uit de hemel, een meisje met een geweldige mimiek, en veel humor. Niet zelden zatend we hikkend van het lachen in de klas."

Die scherpe focus op de kinderen en hun interacties, is tekenend voor het werk van de Latasters. Petra: "Een basiszin in onze discussies komt van Goethe: 'In der Beschränkung zeigt sich der Meister', in de beperking toont zich de meester."

Peter: "We zien het belang van dingen weglaten. Ook als we aan de montagetafel zitten - in dit geval met tweehonderd uur filmmateriaal - hebben we een enorme behoefte om tot de essentie te komen. We laten steeds meer franje weg, bewandelen steeds minder zijpaden. Misschien heeft het te maken met het stijgen der jaren, dat we het durven om dingen rigoureus weg te laten."

Petra: "Dit is een film over vluchtelingenkinderen. Toch zit er maar één scène in waarin het over oorlog gaat. Het is de scène waarin Jorj een gesprek heeft met juf Kiet over het feit dat hij niet kan slapen en zich niet kan concentreren in de klas. De scène zit tegen het einde van de film, en als je hem ziet, besef je ineens dat Leanne die oorlog ook heeft meegemaakt, en Haya ook, en dat de meisjes waarschijnlijk soortgelijke herinneringen hebben, maar dat elk kind oorlogservaringen anders verwerkt. Ik weet niet of wij het als jonge filmmakers hadden aangedurfd om dit zo te brengen, maar nu doen we het gewoon, omdat we denken dat het juist is.

"Wat we het belangrijkst vinden, is artistieke vrijheid. Het verhaal filmen zoals het zich aan ons voordoet, zonder inmenging van derden. We produceren onze films dus liefst zelf, ook al wordt dat niet gesteund door de politiek van het Filmfonds en de omroepen. Die willen dat liever niet. Maar wij zijn eigenwijs. We ambiëren geen coproducties. We leven en werken liever met kleinere middelen, dan dat we onze artistieke vrijheid opgeven."

Peter: "Zo hebben we nog voor de bioscoopuitbreng van donderdag besloten dat er een tweede film komt over juf Kiet en haar kinderen. We hebben nog zo veel mooi materiaal liggen, met allerlei subplotjes die ook de moeite waard zijn, dat we in ieder geval aan een opvolger gaan werken. Of we de kinderen over een paar jaar opnieuw opzoeken, een beetje in de trant van de Britse documentaire-serie '7 up', is iets waar we nog over na moeten denken. Over vijf jaar zitten de kinderen allemaal in het voortgezet onderwijs. Het is een spannend idee om te kijken hoe het dan met ze gaat."

Petra: "Worden ze geaccepteerd in de Nederlandse maatschappij? Kunnen ze hier aarden? Hoe ontwikkelen ze zich maatschappelijk? Welke rol speelt religie in hun leven? En vooral: hoe zullen ze terugkijken op juf Kiet?"

In 'De Schepping' vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand komt. Regisseursechtpaar Petra en Peter Lataster zat een jaar lang als een vlieg op de muur in een migrantenklasje in Hapert. Hun documentaire 'De Kinderen van Juf Kiet' draait op het Idfa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden