In de ban van Franciscus

Een tentoonstelling in museum Catharijneconvent belicht verschillende kanten van Franciscus, die door de eeuwen heen een populaire heilige bij kunstenaars bleef. tekst

4 oktober, de naamdag van de heilige Franciscus, was in 1931 de eerste keus voor een datum voor werelddierendag - het internationale feest werd vanaf toen gevierd. Niet verwonderlijk: al sinds de twaalfde eeuw is de heilige op kunstwerken te zien geweest in gesprek met de dieren.

Kunsthistoricus Henk van Os is al meer dan vijftig jaar geïntrigeerd door de afbeeldingen van Franciscus van Assisi. Voor museum het Catharijneconvent heeft hij nu een tentoonstelling samengesteld waaruit blijkt dat Franciscus als 'dierenvriend' niet de enige manier was waarop hij werd afgebeeld.

Van Os verzamelde de mooiste schilderijen, beelden, bidprentjes en zelfs een tapijt met de afbeelding van Franciscus, uit heel Europa, van 1200 tot de twintigste eeuw. De beroemdste afbeeldingen, die van de school van Giotto, uit de San Francesco-kerk in Assisi, zijn helaas niet beschikbaar - het zijn fresco's die alleen ter plaatse te zien zijn. Maar er bleef nog genoeg moois over.

undefined

Vriendelijke vogels

De tentoonstelling is min of meer chronologisch opgebouwd, en begint dus met de eerste teksten, de officiële levensbeschrijving die Bonaventura in 1263 schreef, en waarvan hier een dertiende-eeuwse uitgave is te zien, schaars verlicht. Maar wacht eens, wat is er dan eigenlijk beschreven in die tekst? Daarover reppen de bordjes nauwelijks, en ook de audiotour die Van Os heeft ingesproken, zwijgt erover - het is alsof Van Os zó is verweven met zijn onderwerp, dat hij vergeet dat niet alle bezoekers het levensverhaal van Franciscus paraat hebben. Gelukkig is er halverwege de tentoonstelling een helder overzicht te vinden met de belangrijkste data en gebeurtenissen in en rond het leven van de heilige.

Als de bezoeker daarna terugkeert naar de eerste zaal, begrijpt hij de bijzondere bruiklenen een stuk beter. Zo is Franciscus de 'dierenman' vanwege de 'vogelpreek'. Dat is de mythe die de eerste biograaf van Franciscus, Thomas van Celano, rond 1228 schreef. Franciscus was in 1181 of 1182 geboren als zoon van een lakenkoopman, hij bekeerde zich op z'n twintigste, en hulde zich in lompen. Hij kreeg snel veel volgelingen, en kwam op een dag bij een groep vogels, die tot zijn verbazing niet wegvlogen. Hij sprak tot ze, preekte zelfs, en toen hij klaar was, dankten de vogels hem op hun manier.

Een miniatuur, uit de bibliotheek van Karlsruhe, toont de eerste verbeelding van deze mythe. Het is een klein hoogtepunt, met een vriendelijke Franciscus in het midden van de pagina, en drie net zo vriendelijke vogels rondom hem.

undefined

In extase

Het tweede vroege hoogtepunt uit de tentoonstelling is een bruikleen uit Parijs. Op de plaquette is de heilige er te zien in zijn andere 'herkenbare' houding: die met de stigmata - 'Hands up' noemt Van Os het zelf. Nadat Franciscus zich in 1224 terugtrok op een berg bezocht een engel hem en de stigmata, de wondtekenen van Christus, verschenen op zijn handen en voeten. Zo had hij zijn eigen lichaam gemaakt tot een symbool van de navolging van het lijden van Christus. 'Franciscus sprak in beelden', staat er mooi in de catalogus.

En inderdaad, vanaf het begin zijn er talloze variaties van deze twee legendes, die elkaar afwisselen in populariteit. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw, tijdens de Contrareformatie, wordt Franciscus zelfs de meest verbeelde heilige na Christus en Maria. Een prachtige zaal is dan ook die waar de schilderijen van Franciscus in extase, naar Anthony van Dyck, en Franciscus verdiept in het evangelie, van Bernardo Strozzi, uit 1610 te zien zijn. De laatste zalen vallen daarna een beetje tegen. Franciscus bleef populair, bijvoorbeeld in de bidprentjes, en ook bij moderne kunstenaars. Ronduit jammer is het dat de film die Roberto Rosselini, de regisseur bekend van 'Roma città aperta', maakte in 1950 over Franciscus, slechts te zien is zonder geluid en maar in twee fragmenten. Het beste loop je de tentoonstelling dus in tegengestelde richting uit - de betovering van achthonderd jaar blijkt dan nog steeds niet aan kracht te hebben verloren.

HHHHH

'Franciscus, met het verhaal van Henk van Os', Museum Catharijneconvent in Utrecht, t/m 5 juni. www.catharijneconvent.nl, catalogus 24,95 euro.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden