Review

In de ban van een geschifte goeroe

Jeffrey Masson: My Father's Guru. Uitg. Harper Collins (imp. Nilsson & Lamm); 174 blz. - f 61.

Zo'n man is natuurlijk van Lotje getikt, denk je als lezer. Leuk voor het tv-programma Showroom, helaas verleden tijd, maar niet om dagelijks om je heen te hebben. Met dit bizarre begin lijkt Jeffrey Masson (1941) in zijn nieuwste boek, My Father's Guru - A Journey through Spirituality and Disillusion, opnieuw uit te zijn op een schokeffect.

Eerder wist hij beroering te brengen in de doorgaans zo rustige psychoanalytische kikkerpoel. Ooit was hij thesaurier van de Newyorkse Sigmund-Freud-Archieven, totdat hij iets beweerde wat de psychoanalytici onwelgevallig was. Het kostte hem zijn baan.

Het is me altijd een raadsel geweest waarom kopstukken als Anna Freud en Kurt Eissler, die hem in het 'Freud-concern' binnen hadden gehaald, niet veel eerder in de gaten kregen met welk soort intrigant zij van doen hadden. Maar mensenkennis is nu eenmaal nooit de sterkste kant van psychoanalytici geweest. Als hoogleraar Sanskriet aan de universiteit van Toronto leek de charmante en begaafde Masson uiterst geschikt als directeur van de archieven; zijn joodse oorsprong en het feit dat hij zelf in analyse was geweest, hebben het illustere duo wellicht zand in de ogen gestrooid.

Uit nooit eerder gepubliceerde brieven van Freud meende Masson af te kunnen leiden dat Freud zijn in 1895 geformuleerde verleidingstheorie onder druk van vakgenoten een paar jaar later had gereviseerd. Emotionele stoornissen op latere leeftijd waren niet het gevolg van werkelijk beleefd seksueel geweld in de kindertijd, zoals Freud aanvankelijk dacht. Dat geweld was op zijn hoogst door het kind gefantaseerd. In 1981 klapte Masson in een lezing voor het eerst uit de sacristie en met zijn boek The Assault on Truth - Freud's Suppression of the Seduction Theory (1984) was zijn naam gevestigd als degene die het demasque van Freud als laffe leugenaar compleet had gemaakt. Als een omgekeerde Paulus voorgoed genezen van zijn geloof in het nut van iedere vorm van psychotherapie, werd hij zelfs een rabiate therapiehater.

Masson maakte al vroeg kennis met mensen die hunkerden naar contact met een leidsman die hun leven zin en richting geven zou: een goeroe. In My Father's Guru verhaalt hij hoe zijn vader Jacques, via zijn oudere broer Bernard, in de ban raakte van de in Engeland geboren halfjoodse Paul Brunton, voor intimi P. B. (alias van Raphael Hurst).

Brunton genoot in Amerika bekendheid als schrijver van boeken over mystiek. Hij was een reislustig type, overigens zonder duidelijke eindbestemming. Hoewel hij een aantal discipelen bezat, miste hij de uitstraling van iemand als Baghwan. Met behulp van plastische chirurgie liet hij zijn neus corrigeren, hij trouwde vier keer, maar wees, anders dan Baghwan, seks voor zichzelf en zijn volgelingen resoluut af. Sinds zijn dood hoor je nooit meer iets van eventuele volgelingen, terwijl de Britse krant The Independent nog zeer onlangs rapporteerde dat de (aidsvrije) Baghwan-gemeenschap in India nog steeds springlevend is.

Vele jaren beinvloedde P. B. het gezin Masson, inclusief de jonge Jeffrey. P. B. koesterde kwalijke ideeen. Zo beschouwde hij de holocaust als het gevolg van het karma van de mensen - eigen schuld dus. Hitler vervulde slechts de rol van straffend instrument.

P. B. meende ook contact met de planeten te hebben en zag zijn getrouwen als het centrum van het universum. Hij was bang afgeluisterd te worden door een vijand die klaar stond om dit 'centrum van het Goede' te infiltreren. In het begin van de jaren zestig waarschuwde hij voortdurend voor het uitbreken van de Derde-Wereldoorlog, waarvoor men het best naar Zuid-Amerika kon vluchten. Zijn discipelen, onder wie de gebroeders Masson met hun gezinnen, volgden zulke mallotige adviezen nog op ook en raakten pas verontwaardigd toen de goeroe zich niet bij hen voegde! Als excuus voerde hij aan, dat hij in Australie dichter in de buurt van de Chinese leider Mao zat om via hem de oorlog te voorkomen.

De ervaren psychiater herkent in P. B. een schizothyme persoonlijkheid of misschien zelfs een geval van paranoide schizofrenie, maar ik zou verwachten dat dit soort verhalen ook bij leken toch wel een lampje zou doen branden.

Masson voert de familie-hang naar mystiek terug op zijn overgrootvader Schlomo Moussaieff, afkomstig uit Oost-Europa en bekend met de Kabbala. In dit soort oude tradities is de mogelijkheid, de toekomst te voorspellen, gedachten te lezen en voorwerpen te verplaatsen zonder ze aan te raken niet vreemd, schrijft Masson. Maar als je daarmee allerlei rampen die ooit in de familie hebben plaatsgevonden verdonkeremaant, wordt deze mystieke bezigheid volgens hem problematisch omdat ze de mensen de ogen doet sluiten voor de realiteit. Als voorbeeld noemt hij het feit dat zijn ouders in de oorlog hoegenaamd niets wisten over het lot van de joden in Europa, omdat ze zo druk met hun eigen esoterische wereld bezig waren.

Massons ontgoocheling volgde tijdens zijn studie in Harvard, maar zijn zoektocht naar een vaderfiguur ging nog even door. Zo traden Freud, zijn analyticus en Eissler in de voetsporen van P. B. Uiteindelijk bleken het in zijn ogen stuk voor stuk oplichters te zijn.

My Father's Guru is niet alleen psychiatrisch interessant. Gelukkig is het ook geen scheldboek geworden. Daarvoor is het, ondanks de scepsis jegens P. B. , te veel vervuld van sympathie jegens Massons vader, die alle moeite ten spijt nimmer een mystieke ervaring beleefde. Zo te zien (aan de foto op het omslag) heeft de relatie met zijn echte vader de tijd kunnen doorstaan. Het boek is goed geschreven en mooi uitgegeven.

De wereld wil bedrogen worden. Helaas wordt de vraag: waarom zo langdurig, waarom steeds weer opnieuw en waarom nu juist de familie Masson en speciaal de schrijver zelf?, in dit boek niet echt bevredigend beantwoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden