Reportage

In de bakermat van het schoenenimperium, vecht de schoenmaker voor zijn bestaan

Leerling-schoenmakers Lucie Tretjnarova (l) en Jana Urbanova. Beeld Ekke Overbeek
Leerling-schoenmakers Lucie Tretjnarova (l) en Jana Urbanova.Beeld Ekke Overbeek

De schoenenfabrikant keert terug naar Tsjechië. De wereldwijde marketing wordt geconcentreerd in Praag. Maar in het plaatsje Zlin, de bakermat van het schoenenimperium, vechten de laatste schoenmakers voor hun bestaan.

Lucie Trejtnarova heeft haar tweede paar schoenen afgemaakt. Helemaal tevreden is ze niet, want het stikwerk op de wreef zit een beetje scheef. "Voor een tweede paar zijn ze best goed", zegt Vaclav Talar bemoedigend. De meester-schoenmaker is al lang blij dat hij weer leerlingen in zijn atelier heeft. "Jongeren willen geen vuile handen maken. Die willen met een computer achter een bureau zitten."

Het atelier bevindt zich op de hoogste etage van een voormalig Bata-gebouw. Modernistisch en strak, zoals heel het centrum van Zlin. Want Zlin is Bata. Het was niet meer dan een dorp, toen Tomas Bata hier in 1894 een bedrijfje startte: twee kamers om pantoffels te naaien. Het werd een flop. "Ze waren bijna failliet gegaan", vertelt Silvie Lecikova in het Bata-museum aan het Bata-plein tegenover de Bata-universiteit.

Als initiatiefnemer Tomas Bata het toen had opgegeven, had de wereld nooit van het schoenenmerk Bata gehoord. Maar het liep allemaal anders. De Tsjech ging naar Amerika, waar hij de industriële kunst afkeek bij onder andere Ford. In 1927 introduceerde hij de eerste lopende band voor schoenen. De productie schoot omhoog en binnen enkele jaren was zijn achternaam een wereldmerk en de trots van het piepjonge land Tsjechoslowakije. Eigenlijk leende de plaats Zlin zich helemaal niet voor industrie. Het lag perifeer. "In 1905 was er geen elektriciteit, geen spoor en gebrek aan water." Maar dit was Bata's dorp, dus dit moest Bata's stad worden. Nieuwe fabriekshallen, het modernste hotel, de grootste bioscoop, alles in de karakteristieke hoekige Bata-stijl.

Het bedrijf exporteerde niet alleen schoeisel, maar ook fabrieken. Sterker nog: "Hij exporteerde kleine Zlins", legt Lecikova uit. Ook naar Nederland, waar in het Brabantse Best een Batadorp verrees met precies dezelfde kubusvormige arbeiderswoningen als in Zlin.

Bata overleefde de crisis van de jaren twintig door stof in plaats van leer te gebruiken: de eerste sneakers ter wereld. In de bioscoopreclames uit 1941, tijdens de Duitse bezetting, worden houten zolen aangeprezen met vrolijk getapdans.

Communisme

Maar na de machtsovername door de communisten in 1948 viel het doek. Bata werd Svit (Dageraad). Zlin werd Gottvaldov, vernoemd naar de president van het stalinistische Tsjechoslowakije.

Pas na de fluwelen revolutie kwam Bata terug naar Tsjechië. Maar Svit viel om door de goedkope concurrentie uit Azië. Zlin bleef verweesd achter. De plaatselijke voetbalsupporters vuren hun helden nog altijd aan met 'Vooruit schoenmakers!', maar schoenmakers zijn er niet meer. "Dat heeft de nek van Zlin gebroken", zegt Lecikova. "Zonder schoenenfabriek is Zlin geen Zlin meer en gaat het ambacht voor altijd verloren."

Maar misschien toch niet. In het kleine atelier op de bovenste verdieping van fabriekshal 63 heeft Talar vier leerlingen. Lucie Trejtnarova en Jana Urbanova kwamen elkaar hier tegen. "Als we schoenen kopen, hebben we problemen met de maat en hoe ze eruitzien", zegt Trejtnarova. "Ik wil schoenen maken met meer ruimte in de neus."

Ook Urbanova leert om persoonlijke redenen het vak. "Toen ik mijn derde kind kreeg, wilde ik schoenen kopen, maar schoenen voor kinderen zijn veel te hard en stijf." De consultante voor Europese fondsen begon zelf schoentjes te maken. "Mijn vrienden zagen dat en wilden ze ook", vertelt ze terwijl ze met de hamer in de weer is. "Ik denk dat over een jaar of tien mensen bereid zullen zijn om voor hun comfort te betalen."

Hoop

Het kleine atelier is lichtjaren verwijderd van de corporatie die Bata vandaag de dag is. Met ruim 5000 winkels wereldwijd schat het bedrijf dat het ongeveer een miljoen klanten per dag bediend. Onlangs kondigde Thomas Archer Bata, achterkleinzoon van de oprichter, aan dat de marketing van het hele concern gecentraliseerd wordt in Praag.

Voor Zlin maakt dat geen verschil, zegt Talar bitter: "Bata denkt alleen aan business, niet aan mensen. Ze willen hier in Tsjechië alleen winkels waar ze mee verdienen, geen productie." Toch gloort er een beetje hoop. Hij wijst naar een wit gebouw aan de overkant van de weg: "Bata wil daar een instituut vestigen voor het testen van materialen."

De ambachtsman gaat terug naar zijn klasje. De vrouwen krijgen hun eerste diploma. Een handdruk. Een kiekje. Talar: "Ik vertrouwen erop dat ik het vak zal overdragen. En zo niet, dan heb ik in elk geval een zuiver geweten, omdat ik het heb geprobeerd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden