'In christelijk Ede moesten socialisten en liberalen meedoen'

Aart Homoet (1944), historicus

"Er is in Ede sinds de Tweede Wereldoorlog een stilzwijgende afspraak tussen de traditionele grote partijen: in het college zitten altijd PvdA, VVD en het CDA - tot 1980 ARP en CHU, de KVP heeft hier nooit veel voorgesteld. En de christen-democraten maken daarin de dienst uit. De SGP, hoe groot ook, houden ze buiten de deur.


Daar kwam ik achter toen ik zes jaar geleden zijdelings betrokken was bij de onderhandelingen voor een nieuw college van b. en w. in Ede. Tot mijn verbazing hoorde ik dat het vanzelfsprekend was dat de PvdA daarin zou zitten, en de SGP niet, terwijl die partij bij verkiezingen regelmatig als tweede uit de bus kwam. Ik heb toen hier en daar navraag gedaan en ontdekte hoe de vork in de steel zat.


Dat was de start van dit boek. Met ruim zestig mensen heb ik gesprekken gevoerd, ik heb archiefonderzoek gedaan, de notulen van de gemeenteraad geraadpleegd, noem maar op. Ik ben gepensioneerd gymnastiekleraar, maar ook historicus. En lid van de PvdA.


In deze gemeente is dus meer dan zestig jaar lang de omgekeerde Nolens-doctrine van kracht geweest. De priester Nolens was in de jaren twintig de voorman van de katholieken in de Tweede Kamer. Van hem is de befaamde uitspraak dat de christen-democraten 'alleen bij uiterste noodzaak' met de SDAP, de socialisten, zouden samenwerken. Pas in 1939 kwam het daarvan, met het kabinet-De Geer.


Maar in Ede gebeurde precies het tegenovergestelde: christen-democraten werkten juist wél altijd samen met sociaal-democraten, bij voorkeur zelfs. En dat is toch opmerkelijk voor een gemeente die te boek staat als christelijk en waar bijna altijd ook een meerderheid van behoudende partijen mogelijk was.


De afspraak had voordelen voor alle betrokkenen. Er kwam rust in de tent, een soort godsvrede tussen de grote politieke stromingen. Door de SGP buiten te sluiten hoefden ze niet al te grote concessies te doen, bijvoorbeeld op het gebied van de zondagsheiliging. De invloed van PvdA en VVD was goed merkbaar, zeker bij sport en cultuur. De PvdA wist bovendien de sociale woningbouw te stimuleren.


Wat sterk meespeelde was dat de persoonlijke verhoudingen al die decennia bijzonder goed waren, anders dan op landelijk niveau waar Den Uyl en Van Agt, en Balkenende en Bos elkaar de tent uitvochten. De wethouders konden goed met elkaar opschieten. Wat ook hielp was dat in de SGP de orthodoxe vleugel, die van geen concessie wilde weten, meestal de overhand had. De partij heeft af en toe de kans gehad om mee te doen, maar de voormannen werden steevast teruggefloten door de beginselvaste achterban. Ik noem dat het Ederveen-syndroom, want in dat dorp is die vleugel heel sterk. Overigens: de SGP is in 2010 wél in het college opgenomen, maar vier jaar later verdween ze weer in de oppositie.


Het gaat hier natuurlijk om geschiedschrijving van Ede, interessant voor zijn inwoners. Maar ik denk dat het belang breder is. Er is in Nederland heel weinig aandacht voor lokale politieke geschiedenis. Dit boek laat zien hoe goede persoonlijke verhoudingen kunnen bijdragen tot een stabiel bestuur, over ideologieën, vooroordelen en politieke meningsverschillen heen. En het toont aan dat landelijke politieke ontwikkelingen amper invloed hebben op lokaal niveau.


Inmiddels heb ik de smaak te pakken. Ik ben aan het kijken hoe de verhouding tussen de diverse partijen is in gemeenten die met Ede zijn te vergelijken, zoals het naburige Barneveld waar de SGP meestal wél in het college zit. Misschien levert dat weer een boek op."


Aart Homoet: Rooie rakkers tussen zwarte kousen. Een eeuw socialisme in Ede Te bestellen bij de auteur: aart@aphomoet.nl; 272 blz. euro 24,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden