Analyse

In Amerika is 'atheïst' nog steeds een heel vies woord

Beeld afp

Ze zijn de risee van de samenleving, alleen maar omdat ze anders denken over hogere machten. Wat hebben Amerikanen toch tegen niet-gelovigen?

Opmerkelijk resultaat van een nieuw opinie-onderzoek van bureau Pew: 49 procent van de Amerikanen is 'ongelukkig' als een direct familielid trouwt met 'iemand die niet in God gelooft'.

Atheïsten en agnosten scoren lager dan landgenoten van een ander ras (met hen heeft slechts 11 procent moeite), laagopgeleiden die niet aan een college hebben gestudeerd (14 procent) en mensen die geboren en getogen zijn in het buitenland (7 procent).

Ook onomstreden (9 procent) is de 'wedergeboren christen' - iemand uit evangelicale of een daaraan verwante kring. Ter vergelijking: ondanks de sterke politieke polarisering hebben Amerikanen nauwelijks moeite met het aantrouwen van iemand uit het andere politieke kamp. Slechts 15 procent van de Democraten wordt daar naar eigen zeggen ongelukkig van, tegen 17 procent van de Republikeinen.

Ongelovigen hebben niet alleen een slechte reputatie bij hen die zich 'overwegend' of 'consistent' conservatief noemen, maar ook bij meer progressieve types. 41 procent van de 'overwegend' liberale' Amerikanen zegt ongelukkig te worden het idee dat een niet-gelovige zich bij het gezin aansluit, onder 'consistent liberalen' zou dat steeds 24 procent zijn.

Eén op drie Amerikanen noemt zich niet-gelovig
Die massale afkeer is curieus, want de kans dat dochterlief komt aanzetten met een verloofde die niet naar de kerk gaat en niet bidt is behoorlijk groot. Zelfverklaarde atheïsten zijn schaars - ongeveer 1 procent van de bevolking -, maar uit eerdere metingen van Pew Research bleek al dat een derde van de Amerikaanse volwassenen zich 'niet religieus' noemt.

Telefonische opiniepeilingen kunnen uiteraard een vertekend beeld opleveren. Maar Pew heeft haar sporen verdiend: de organisatie staat bekend als een van de meest zorgvuldige van het land. Bovendien trok de Universiteit van Minnesota eerder een vergelijkbare conclusie.

En toch: hoe uit die afkeer van atheïsten zich eigenlijk? Zou werkelijk de helft van de Amerikaanse gezinnen in de stress schieten als een niet-gelovige zich bij de familie aansluit? Zou vader ongelukkig zijn en zijn dochter, al dan niet subtiel, aansporen om een godvruchtiger type te zoeken? Zou moeder vragen waarom ze eigenlijk niet aanpapt met die brave jongen met wie ze een paar jaar eerder naar de tienerclub van de kerk ging?

Het lijkt onwaarschijnlijk. Conservatieve Amerikaanse christenen zijn talrijk, maar de tijd dat zij politiek en moreel de lakens uitdeelden is voorbij. Bovendien: als afkeer van niet-gelovige familieleden echt zo veel voorkomt als Pew's resultaten doen vermoeden, hebben tientallen miljoenen Amerikanen met dit probleem te maken. Toch horen we er eigenlijk nooit iets over.

Liever een schuinsmarcheerder dan een atheïst als president
Ook als het afgrijzen jegens niet-gelovigen in de praktijk meevalt, is het opvallend dat niet-gelovigen zo'n slechte reputatie hebben. Vorige maand constateerde Pew al dat maar liefst 53 procent van de Amerikanen moeite heeft met een atheïstische president. De meesten zien nog liever een schuinsmarcheerder of een wietroker.

De meeste Nederlanders kunnen zich bij zulke massale atheïsten-angst maar weinig voorstellen. Waar komt die angst toch vandaan?

Sommigen wijzen naar vurige atheïsten als Richard Dawkins. Volgens 'gematigde atheïsten' als Roy Speckhardt van de American Humanist Association stelt Dawkins met zijn antireligieuze polemieken ('religie is een geïnstitutionaliseerd voorwendsel om ongestraft dom te zijn') atheïsme en andere vormen van ongeloof in een kwaad daglicht. Misschien schiet dat veel Amerikanen in het verkeerde keelgat. Maar zou die beeldvorming echt het hele probleem verklaren?

Wie gelooft is deugdzaam
Volgens de eerdergenoemde Universiteit van Minnesota zit de afkeer van ongeloof veel dieper. Godsgeloof staat in de Verenigde Staten al sinds het vroege begin gelijk aan deugdzaamheid, constateerden onderzoekers van die universiteit in 2006.

In het tijdschrift American Sociological Review beschreven ze de uitkomsten van hun onderzoek: veel Amerikanen zien een religieuze identiteit als een belangrijk onderdeel van het 'Amerikaans-zijn'. Vandaar ook de populariteit van politieke gebeden en van credo's als 'God bless America'. De atheïst wordt in zo'n klimaat al snel gezien als een landverrader. Voor velen is de 'atheïst' niet zo maar een andersdenkende, hij is het tegenovergestelde van een goed burger.

Richard Dawkins. Volgens Roy Speckhardt van de American Humanist Association stelt hij met zijn antireligieuze polemieken atheïsme in een kwaad daglicht Beeld afp

Bang voor een fictieve atheïst
Erg reëel is de angst voor de 'atheïst' niet, vermoeden de onderzoekers. Ze geloven dat 'respondenten bij het beantwoorden van de vragen niet spraken over echte personen die ze hadden ontmoet, maar over 'de atheïst' als culturele categorie'. De fictieve 'atheïst' is een soort belichaming van het kwaad: iemand 'die de basis voor morele solidariteit en het culturele lidmaatschap van de Amerikaanse gemeenschap volledig verwerpt'.

Hij is volgens hen niet de eerste maatschappelijke boeman. 'In de loop van onze geschiedenis waren andere groepen doelwit van vergelijkbare morele zorgen.' Katholieken, joden, communisten: ze zijn allemaal gebruikt om 'de morele contouren van de Amerikaanse cultuur en het Amerikaanse burgerschap te markeren. We vermoeden dat de atheïst nu die rol speelt.'

Ergo: Amerikanen zoeken ongemerkt naar figuren die ze kunnen bestempelen als immoreel; zo bakenen ze hun eigen morele grenzen af. Of die persoon inderdaad immoreel is en of hij überhaupt bestaat - dat is minder belangrijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden