Column

In Amerika hebben Fortuyn en Wilders één naam: Trump!

Rede en vrij onderzoek zijn de enige effectieve wapens tegen misvattingen, staat er op een universiteitsgebouw tegenover het Capitool in Richmond, Virginia. Het is een tekst van Thomas Jefferson, de beroemdste zoon van deze staat, een van Founding Fathers van de Verenigde Staten en fervent verdediger van de Franse Revolutie van 1789, die in zijn ogen de rede en de vrije, kritische burger aan de macht zou brengen. Jefferson was, zoals zijn tegenspeler in die dagen John Adams voorspelde en vreesde, te optimistisch over de menselijke natuur, die zeker in woelige en donkere tijden wordt beheerst door driften.

De inscriptie dwingt tot nadenken, nu Amerika zo sterk in de ban is van de politieke aspiraties van Donald Trump, de vastgoedtycoon uit New York die overweegt zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Trump is veelzijdig, maar een man van de rede en de kritische, onderzoekende geest is hij niet. Hij is grofbesnaard, opportunistisch, snoeverig en verslaafd aan aandacht. David Brooks beschreef hem deze week in The New York Times als 'de eeuwige jongen, die niet alleen opgewonden is over zijn glimmende nieuwe fiets, maar ook popelt om 'm aan iedereen te laten zien'.

Brooks had duidelijk zijn best gedaan een evenwichtig beeld van 'The Donald' te schetsen, maar de hype rondom de bijna 65-jarige Trump is omgeven door emoties, zowel bij zijn aanhang als bij zijn critici. Wat bij de ene groep sterk aanspreekt, zijn directheid en zijn bravoure, roept bij de andere juist meewarigheid en afkeer op. Dat gold de laatste dagen voor zijn uitspraak over Libië. In een van de vele talkshows waarin hij te gast was, zei hij op de vraag of hij zich als president met Libië had bemoeid: 'Alleen als ik er zeker van was geweest dat ik de olie had kunnen pakken'. Op de verbaasde blik van de interviewster voegde hij er grootmoedig aan toe: 'Ik zou er natuurlijk voor hebben betaald, zodat ze er daar goed van konden leven'.

Trump doet het in de peilingen beter dan alle mogelijke andere Republikeinse kandidaten, maar de meeste commentatoren en politici nemen zijn aspiraties voor het Witte Huis niet serieus of nemen zelfs hem niet serieus. Dat levert de laatste groep een probleem op, in de zin dat Trump het wandelende bewijs is van het Amerikaanse succesverhaal. Hij heeft een imperium van hotels, casino's, gebouwen en nog tal van andere zaken opgebouwd, niet alleen in de VS maar ook elders. Zijn vermogen wordt geschat op 2,7 miljard dollar. Met de glanzende Trump World Tower in Manhattan wil hij dat succes aan de hele wereld laten zien: de woontoren staat recht tegenover het gebouw van de Verenigde Naties - en is natuurlijk wat hoger.

Door de weerstanden die hij oproept bij het deel van de natie dat de New York Times leest, heeft hij al snel het karakter gekregen van een anti-elitepoliticus. In dat opzicht is hij vergelijkbaar met Pim Fortuyn en Geert Wilders. In het mediatijdperk is dat een uitermate gunstige positie, want het levert bijna permanent publiciteit op. Elke stoot richting vermeende elite of elke brutale inbreuk op de heersende conventies kan rekenen op het applaus van de eigen aanhang en de verontwaardiging van de critici. 'Weinig mensen hebben de luxe vrijelijk onaangenaam te zijn', schreef Brooks.

De conservatieve liberaal Harm van Riel schreef in de jaren zeventig dat het vermogen om de massa aan te spreken een gematigd populisme vereist waarmee je het volk op een gevoelsmatig niveau kunt bereiken. Daarnaast was in zijn visie een zeker persoonlijk charisma nodig, dat eruit bestaat dat de burger 'iets van een verbeterde, maar niet al te zeer verbeterde versie van zich zelf te zien krijgt'. Trump beantwoordt aan die vereisten. Hij is zowel de jongen van hiernaast als de handige zakenman die het gemaakt heeft en zich allerlei buitenissigheden kan veroorloven, tot een suikerspinachtige haardracht aan toe.

Nog een voordeel voor de anti-elitepoliticus is dat zijn aanhang hem zonden en inconsequenties gemakkelijk vergeeft. Wilders heeft nauwelijks hinder ondervonden van de kwestie-Lucassen en akkefietjes rondom andere fractieleden die streden met zijn streven naar grotere veiligheid op straat. Dat geeft aan hoezeer in een gecreëerde tegenstelling tussen volk en elite emoties de overhand nemen op de rede. Daar is vermoedelijk zelfs vrij onderzoek naar Trumps financiële handel en wandel niet tegen opgewassen.

De vastgoedmogol was twee jaar terug nog lovend over Obama, nu noemt hij hem op tv en rally's van de Tea Party 'de slechtste president ooit' en achtervolgt hij hem met het zaaien van twijfel over zijn geboorteplaats. Met raciaal vooroordeel heeft dat niks te maken, bezweert hij. 'Ik heb altijd een goeie relatie gehad met de zwarten'. In de afgelopen maand is hij in de abortuskwestie van standpunt veranderd, van pro-choice naar pro-life. Het heeft geen effect op zijn stand in de polls, net zo min als het feit dat hij de waarden van huwelijk en gezin die hij nu onderstreept, persoonlijk nooit zo nauw heeft genomen.

Politiek is van veel meer betekenis dat hij de elite, ook die van de Republikeinse partij, provoceert en met grootspraak de harten van de conservatieve kiezers voor zich wint. 'Ik kan dit land weer groot maken.' Brooks neemt als een van de weinigen Trump serieus, al gelooft hij niet dat hij het Witte Huis zal veroveren. 'He is no joke. Hij komt voort uit diepe onderstromen in onze cultuur en spreekt sterk tot onze nationale verbeeldingskracht'. Wie dat sentiment politiek uitdrukking geeft, maakt een kans. De rede en de kritische geest zijn, zoals Jefferson in 1781 schreef, de natuurlijke vijanden van wat hij in deze tijd misschien wel de beeldvorming zou noemen. Maar dat wil nog niet zeggen dat ze het daarvan winnen.In Amerika hebben Fortuyn en Wilders één naam: Trump!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden