In 1933 viel er veel te kiezen: er deden 54 partijen mee

PAUL VAN DER STEEN

Het interbellum had zijn eigen Boer Koekoek, Boer Braat van de Plattelandersbond. Achter het spreekgestoelte voer hij in niet altijd even makkelijk verstaanbaar Nederlands uit tegen 'stadse manieren' en 'stadse geleerdheid'. Het establishment van die dagen worstelde met "den meest ongelikten beer die ooit in de politieke arena is losgelaten". Collega-politici dreven openlijk de spot met hem. Het sociaal-democratische Tweede Kamerlid wees Braat de weg naar het toilet met de woorden: "Er staat heren op, maar trek je daar maar niets van aan."

Eind 1932 kreeg de beweging een nieuwe naam, Nationale Boeren-, Tuinders- en Middenstandspartij, en een wat gematigder profiel. Bij de Tweede Kamerverkiezingen voor de vijfde keer een zetel. Braat legde het deze keer af tegen zijn wat beschaafder opererende partijgenoot Cornelis Vervoorn.

Maar liefst 54 partijen deden mee aan de verkiezingen van 1933. Een recordaantal. Veertien kregen genoeg stemmen voor een of meer vertegenwoordigers in de Tweede Kamer. Eveneens een record. En dat terwijl er destijds slechts honderd zetels te verdelen waren. Wie in de kamerbankjes wilde belanden had minstens een procent van de stemmen nodig.

Ter vergelijking: bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen in 2012, met een stuk lagere kiesdrempel (iets minder dan 0,67 procent van de stemmen), wisten elf partijen een zetel te bemachtigen. Dat de Tweede Kamer inmiddels zestien afzonderlijke groeperingen telt, heeft te maken met afsplitsingen als gevolg van ruzies. Bij de stembusgang in maart volgend jaar kan de versplintering zomaar eens verdergaan. Het aanbod is groot met nieuwkomers en relatieve nieuwkomers als Denk en Thierry Baudets Forum voor Democratie.

Door de crisis van de jaren dertig van de vorige eeuw raakte een deel van het Nederlandse electoraat op drift. Doorgaans stemde rond de negentig procent van de kiezers trouw op een van de grotere confessionele, liberale of sociaal-democratische partijen. In de turbulente tijden die vanaf 1929 aanbraken, groeide behoefte aan een andere aanpak, radicale alternatieven en 'sterke mannen'.

Van de grotere partijen boekte alleen de Antirevolutionairen winst. Die dankten zij zonder twijfel aan de wervende kracht van lijsttrekker Hendrik Colijn.

De Communistische Partij van Nederland haalde vier zetels. Daarnaast haalde ook de radicale marxist Henk Sneevliet namens de Revolutionair-Socialistische Partij (RSP) de kiesdrempel. Bij de verkiezingen zat hij nog vast wegens opruiing. Ook Sneevliet was een buitenbeentje in 's lands vergaderzaal. De voorzitter van de Tweede Kamer liet in vier jaar 61 keer uitspraken uit de Handelingen schrappen wegens ontoelaatbaar taalgebruik.

Naast de grote Roomsch-Katholieke Staatspartij, Antirevolutionaire Partij, Christelijk-Historische Unie (drie voorlopers van het huidige CDA) en de Staatkundig Gereformeerde Partij waren er voor progressievere confessionelen alternatieven: de Christelijk-Democratische Unie en de Roomsch-Katholieke Volkspartij haalden allebei een zetel.

Het Verbond voor Nationaal Herstel haalde een zetel. De partij verafschuwde de parlementaire democratie eigenlijk. Het was tijd voor een krachtige hand. Lijsttrekker was de oud-opperbevelhebber, generaal Snijders. Hij had voor de verkiezingen al aangegeven geen zitting te nemen in de Tweede Kamer. Dat deed William Westerman, die later toetrad tot de NSB.

Voor Musserts beweging kwamen de verkiezingen van 1933 te vroeg. In 1937 won de NSB vier Kamerzetels. Electoraal waren de Nederlandse nationaal-socialisten toen al een beetje over hun hoogtepunt heen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 hadden ze veel beter gescoord. Na de economische crisis keerde een deel van de kiezers terug naar gevestigde partijen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden