Imponerend India in Brussel

India is voor westerlingen tot op de dag van vandaag een moeilijk te begrijpen land. Een tentoonstelling in Brussel laat zien hoe westerse kunstenaars zich door de rijke, maar vaak moeilijk te vatten Indiase cultuur lieten inspireren, van Rembrandt tot hedendaagse kunstenaars.

Prachtige tekening, maar waarom heeft die keizer zo weinig kleren aan? Zoiets moet Rembrandt zich in 1656 hebben afgevraagd. De kunstenaar had in zijn prentencollectie een Indiase aquarel met daarop keizer Shah Jahan in ontbloot bovenlijf. Verder draagt een hij transparante tutu over een strakke bloemetjesbroek, en hij wappert met iets dat lijkt op een plukje dierenhaar. Niet direct een keizerlijke outfit in de 17e eeuwse Nederlanden. In zijn eigen versie hulde Rembrandt de sjah in dikkere kleding, veranderde het plukje in een bosje bloemen, maar noemt hem toch gewoon 'Shah Jahan'.

Sinds de 'ontdekking' van het land door Vasco da Gama in 1498 hebben talloze kunstenaars, van Rembrandt tot Ravi Shankar en Le Corbusier, zich door de Indiase kunst en cultuur laten inspireren. Voor Indomania, een tentoonstelling in het Brusselse museum Bozar, zijn die kunstwerken van over de hele wereld naast elkaar tentoongesteld.

Bekende beelden, zoals de gravure van de rhinoceros die Albrecht Dürer in 1515 maakte op basis van vage omschrijvingen (met een extra hoorntje op de rug), hangen in Bozar naast minder bekende kunstwerken waarop dezelfde afbeelding een eigen leven is gaan leiden. Pieter Coecke van Aelst maakte bijvoorbeeld in 1549 een 'fantastische' tekening waarop de neushoorn precies dezelfde vreemde eigenschappen heeft als bij Dürer, alleen staat hij nu tussen allerlei andere, minstens zo eigenaardige dieren.

Aan de rijkgedecoreerde sits-kleding, tapijten en sjaals is te zien dat vooral in de textielproductie Oost en West al snel samenwerkten. Op een wandkleed uit Gujarat, in het westen van India, staan de 'westerse' vijf zintuigen tussen de bloemmotieven: de opdrachten kwamen uit Parijs en Londen, waar de Indiase motieven en stoffen vanaf de zeventiende eeuw een populaire mode-accessoire werden. En de interesse ging verder.

In de achttiende eeuw kregen Indiase kunstenaars opdrachten van de East India Company om het dagelijks leven in kaart te brengen. Op deze 'company paintings' valt te zien hoe zo'n sits-weverij eruit zag, maar ook hoe een Indiër een schaap opat. Het cultuurverschil bleef lastig: de opeenvolgende stadia in het verorberen van een schaap tekende de Indiër van rechts naar links - net als de schrijfrichting van het Urdu.

Met de komst van de fotografie verloren de company painters hun taak. Fotografen legden niet alleen de indrukwekkende romantische landschappen getrouw vast, ze richtten hun camera ook op de bevolking. Dat ging niet altijd even integer, zoals te zien is op de opnames van Maurice Vidal-Portman: Indiase vrouwen poseren met ontbloot bovenlijf voor een muur met zwart-witte blokjes, zodat ze makkelijk konden worden vergeleken met andere 'primitieve' volken.

Het kastenstelsel en armoede kregen in de twintigste eeuw steeds meer aandacht in de westerse kunst. In de literatuur - denk aan E.M. Forsters 'A passage to India' uit 1924 - en in de film en fotografie: voor 'India, Matri Bhumi' filmde Roberto Rosselini de straten van Bombay en het platteland. Iets té realistisch: Indiase diplomaten protesteerden bij de première van de film in Cannes, in 1959, omdat het een te pessimistisch beeld zou geven van hun land.

Van sieraden tot film en van tekening tot foto: de hoeveelheid kunstwerken is overweldigend, de presentatie zorgvuldig. Twee hedendaagse kunstenaars maakten bovendien een nieuw kunstwerk speciaal voor de tentoonstelling, het resultaat is te zien in aparte ruimtes. Hans Op de Beeck (1969) filmde het alledaagse leven van een klein dorpje, Max Pinckers (1988) maakte een indringend fotoboek rond het thema 'De liefde' in India. Pinckers, die als kind in India woonde, bezocht The Love Commandos, een organisatie die zorgt voor opvang en ondersteuning bij dreigende eerwraak. Ook ging hij naar Snow Point, een exotische bestemming voor pasgetrouwde stelletjes: aan de lopende band laten de geliefden zich fotograferen met op de achtergrond de besneeuwde pieken van de Himalaya. 'Hoe vaak ik er ook kom, ik denk dat je tien mensenlevens nodig hebt om de Indiase cultuur werkelijk te doorgronden', vat Pinckers zijn indrukken samen.

Indomania geeft je weliswaar geen extra levens, maar de blik door de ogen van de tientallen kunstenaars geeft in elk geval een stralende nieuwe dimensie aan het beeld van het nog steeds zo ondoorgrondelijke land.

HHHHH

Indomania, tot 26 januari 2014 in het Paleis voor Schone kunsten / Bozar, Brussel. Indomania is een van de exposities, concerten en films die de komende maanden in België te zien zijn rond het thema India, in kader van het festival Europalia.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden