Immer zingt en speelt vrolijk de seele

'De stad beluisterd'. Zo heet het doorlopende, rijk geschakeerde muziekprogramma dat Antwerpen opstelde voor zijn culturele instuif. Muziek is de stad zeker niet vreemd.

In het gebouw van de Koninklijke Vlaamse Opera aan de Frankrijklei werden sinds begin deze eeuw heel wat plaatselijke hoge c's uitgezongen. Thans werkt in de akoestisch ideale zaal de Vlaamse Operastichting sinds enkele seizoenen aan een internationale reputatie.

De officiele opening van Antwerpen 93 wordt morgen gevierd in de prachtig gerestaureerde Bourlaschouwburg waar vroeger de Franstalige bovenlaag van de bevolking voor Franse opera heentrok. Nu zal er een dubbelconcert klinken, te geven door de orkesten van de Brusselse Muntschouwburg, geleid door zijn chef Antonio Pappano, en door het barokorkest Anima Eterna met de dynamische Antwerpenaar Jos van Immerseel aan het klavier.

Tal van kerken zijn in het muziekcircuit opgenomen, zoals de Carolus Barromeus waar de barokmuziek zo schitterend akkordeert met het interieur, de Sint Augustinus en de mooiste van alle: de gotische Onze-LieveVrouwekathedraal. Niet ten onrechte is de goedklinkende, betrekkelijk nieuwe concertzaal De Singel vaker gepland voor de orkestprogramma's dan de foeilelijk ogende en akoestisch dorre Koningin Elisabeth-zaal vlak bij het Centraal Station.

Opvallend moment in het jaarprogramma is Antverpiano. Tussen 17 en 20 juli verzamelen zich in dit enkele jaren geleden door Jos van Immerseel opgezette congres en festival over historische klavieren, de beste spelers, bouwers en onderzoekers van de fortepiano. Maar ook het snarenspel van klavecimbel en klavichord komt er tot klinken.

Een muziekfeest van deze aard had op geen betere plaats kunnen ontstaan, want Antwerpen vergaarde wereldfaam met zijn klavecimbelbouwers. Wat de naam Steinway werd voor de pianobouw, die betekenis ontwikkelde de naam Ruckers voor het klavecimbel. Iedereen kent wel een instrument van die makelij, al was het maar van zien: de muziekles die Vermeer schilderde, werd gegeven op een virginaal gemaakt door Ruckers; Jan Steen liet de muziekleraar neerzien op de handen van een leerlinge die de vingers plaatst op een klavier van Ruckers. Zo zijn er meer voorbeelden.

Originele instrumenten zal men niet vaak horen, ze worden gekoesterd in musea. Maar de opleving van de historische klavierbouw, parallel aan de opgang van de oude-muziekpraktijk, nam de werken van Ruckers tot voorbeeld, zodat er nu concerten gegeven worden op instrumenten die gemaakt hadden kunnen zijn door Ruckers.

Frans Ruckers, geboren rond 1550, was afkomstig uit Mechelen, maar hij vestigde zich nog als jongeman in Antwerpen. Sinds 1558 was het beroep van klavecimbelmaker verheven tot ambacht en waren zij opgenomen in het Sint Lucasgilde. Zij genoten dezelfde rechten als kunstschilders, beeldhouwers, plaatsnijders, boekdrukkers en medailleurs. De man die de ordonnantie ondertekende was ridder Jan van Immerseele, magistraat van Antwerpen.

Drie generaties zette het klavecimbelbedrijf der Ruckers zich voort, tot 1659. Het was de technische kwaliteit die faam gaf aan hun instrumenten die geroemd werden om hun rijke, warme toon. Ruckers was de eerste die instrumenten bouwde met twee manualen, een constructie die dagtekent van 1590.

De cultuur van de instrumentenbouw kon zo gedijen door de levendigheid van de muzikale praktijk gedurende enkele eeuwen. De kerkmuziek was daarin een onmisbare motor, die ook gaande bleef in de zeventiende eeuw, doordat Antwerpen katholiek bleef en zelfs een bastion werd voor de propaganda van het roomse geloof.

Daaraan gekoppeld was de drukkunst, die zich ook toelegde op de muziekuitgeverij. Simon Cock was rond 1535 in Antwerpen de eerste muziekdrukker in de zuidelijke Nederlanden. Zijn naam werd spoedig overvleugeld door de uit Keulen afkomstige Tielman Susato. Van hem spelen kinderen op blokfluitles nog steeds aantrekkelijke dansmuzieken, waarvan hij er zelf enkele ook componeerde.

Susato legde zijn naam voor de eeuwigheid vast door in 1556 de beroemd geworden drie-stemmige psalmzettingen op Nederlandse vertaling van Jacob Clemens non papa uit te geven. Dit zangboek en andere liedboeken (zoals het 'Suverlijc boecxken' uit 1508 en 'Een devoot en profitelijck boecxken' uit 1539) vormden het begin van een zangcultuur waar de stedelijke en landelijke overheid niet erg blij mee was. Want met het lied, vooral het wereldlijke, op bekende melodieen, konden in een tijd van politieke en religieuze woelingen heel gemakkelijk allerlei onwelgevallige meningen en satires worden verspreid.

Dat merkte de meester-drukker Jan Roulans, die in 1544 'Een schoon liedekens boeck' uitgaf. Bij de 221 teksten zaten enkele smakelijke liedjes over geestelijken die wel van wijntje en trijntje hielden, zoals 'Van den regulier monick ende van eender nayerinne'. Onmiddellijk werd het liedboek op de index van verboden boeken geplaatst. De inquisiteurs waren zo ijverig in het vernietigen van uitgezette exemplaren, dat er momenteel slechts een enkel exemplaar over is!

Heel veel minneliedjes staan er in, zoals het beroemde 'Het daghet in het oosten', maar ook het 'Adieu Antwerpen, genoechlijck pleyn, van u so moet ick scheyden. Ick laet daer in 't liefste greyn, God wil mijn boel geleyden.' In Antwerpen was het goed toeven voor de liefde en het vertier. Niet voor niets voerde de duivel de zuivere Marieken van Nieumeghen naar Antwerpen om een zondig leven te leiden! Nog steeds heeft Antwerpen die reputatie: dat je er lekker kunt uitgaan: om te eten en te drinken, maar ook voor de opera. En dank zij Jos van Immerseel ook voor de klavieren. Immer speelt en zingt vrolijk in Antwerpen de seele, want zo zegt 'een nieuw liedeken': 'Edel Antwerpen, en wilt niet treuren, maer laet ons altijd vrolijc zijn!'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden