’Imiteren is onmogelijk’

Emanuel Ax: 'Veel van Chopins stukken lijken langer te duren dan ze feitelijk zijn.' (FOTO WERRY CRONE, TROUW) Beeld
Emanuel Ax: 'Veel van Chopins stukken lijken langer te duren dan ze feitelijk zijn.' (FOTO WERRY CRONE, TROUW)

De Amerikaanse pianist Emanuel Ax brengt een hommage aan de jubilerende componisten Chopin en Schumann.

Christo Lelie

De Amerikaanse pianist Emanuel Ax is al vele jaren een graag geziene solist op de Nederlandse concertpodia. De combinatie van zijn technisch zeer solide spel en zijn natuurlijke muzikaliteit met een innemende podiumuitstraling bezorgen hem wereldwijd grote populariteit. Op het ogenblik is ’Manny’, zoals intimi en fans hem graag noemen, in Amsterdam, waar hij onder het kopje ’Triple Ax’ drie concerten in de Grote Zaal van het Concertgebouw geeft, naast een masterclass voor jonge pianotalenten.

Ax’ solorecital op zondag 7 maart staat op de affiches aangekondigd als ’Chopin & Schumann 200th Anniversary Recital’. Ook zijn concerten met cellist Yo-Yo Ma (afgelopen woensdag) en met sopraan Dawn Upshaw (10 maart) staan in het teken van Chopin en Schumann, die beiden dit jaar twee eeuwen geleden werden geboren.

Twee dagen voor zijn optreden met Yo-Yo Ma mag Emanuel Ax op het podium van de Grote Zaal van het Concertgebouw de twee concertvleugels uitproberen. Hij legt de laatste hand aan de lastige sprongetjes van Schumanns Fantasie in C, opus 17, die hij een week later tijdens zijn recital zal spelen. Kristallijn parelen de pianoklanken door de lege zaal. Ter wille van een interview wil Ax zijn kostbare studeertijd wel even onderbreken, mits het niet langer dan twintig minuten duurt. Een voorstel van de pianotechnicus om ondertussen de vleugel bij te stemmen, wijst hij af. Ax: „Het stoort mij eigenlijk nauwelijks als een piano niet perfect gestemd is; dat geldt voor de meeste pianisten. We zijn zo met de muziek bezig dat we onzuiverheden nauwelijks opmerken.”

Emanuel Ax werd in 1949 in de West-Oekraïense stad Lvov (het vroegere Lemberg) geboren. Zijn joodse ouders hadden een nazi-concentratiekamp overleefd. Toen hij acht jaar was verhuisde zijn familie naar Warschau. Twee jaar later volgde een emigratie naar het Canadese Winnipeg en in 1961 vestigde het gezin zich in New York. Daar studeerde Ax aan de fameuze Juilliard School bij de Poolse pianist Mieczyslav Munz. In 1970 werd hij Amerikaans staatsburger. Het winnen van de Arthur Rubinstein Internationale Pianocompetitie in 1974 bracht zijn carrière als concertpianist in een stroomversnelling. Dat hij regelmatig samenspeelde met de grote violist Isaac Stern droeg verder bij aan een snelle groei van zijn faam. Met cellist Yo-Yo Ma won hij vijf Grammy Awards en als solist kreeg hij diezelfde prijs in 1995 en 2004 voor twee cd’s, beide met pianowerken van Joseph Haydn.

In zijn repertoire legt Ax een nadruk op de grote meesterwerken uit de klassieke periode en de hoogromantiek. De viering van het tweehonderdste geboortejaar van Chopin en Schumann greep hij dan ook met beide handen aan. Op de vraag of dergelijke herdenkingsjaren nut hebben, antwoordt Ax: „Ze brengen mij ertoe de werken van de jubilerende componisten weer eens extra te gaan studeren en er mooie programma’s mee samen te stellen. Wat dat betreft zijn herdenkingsjaren zinvoller voor ons musici dan voor Chopin of Schumann, want hun muziek wordt toch wel uitgevoerd. Bij Schönberg of Buxtehude, die minder bekend bij het grote publiek zijn, ligt dat natuurlijk anders. Bij hen helpen herdenkingen hun muziek grotere verspreiding te geven.”

Hoewel Chopin en Schumann slechts enkele maanden in leeftijd verschilden en zich vrijwel geheel (Chopin) of grotendeels (Schumann) aan de piano wijdden, is hun stijl zeer verschillend, aldus Ax. „Chopin heeft in zijn muziek een unieke combinatie van Pools nationalisme en romantiek, maar bezit tevens een typisch Franse kant. Daarmee bedoel ik zijn precieze schrijfwijze en heldere vormen. Opmerkelijk is dat veel van zijn stukken aanzienlijk langer lijken te duren dan ze feitelijk zijn. Zijn Ballade in f, opus 53 bijvoorbeeld duurt elf minuten, maar het lijken er wel veertig. Bijzonder van Chopin zijn ook zijn originele harmonieën.”

Chopin geldt bij het grote publiek als de ultieme romanticus, maar volgens Ax is niet Chopin maar Robert Schumann de componist met de duidelijkst gedefinieerde romantische inborst: „Niemand was zo gericht op de ’individuele held’ als Schumann. Overal in zijn werken kom je de twee contrasterende kanten tegen van zijn persoonlijkheid die hij Florestan en Eusebius noemt.”

Toch heeft Schumann zich met name in zijn kamermuziek en symfonieën veelvuldig bediend van de klassieke sonatevorm. Ax: „Inderdaad. Zijn meest klassieke werk is zijn Pianokwintet opus 44, maar zelfs daarin dringt de vorm zich veel minder op dan in soortgelijke werken van Mozart of Beethoven. Schumann is veel avontuurlijker. Ook al houdt hij de vorm onder controle, steeds zijn er van die onverwachte uitbarstingen of gedachtes die hij niet afmaakt. Zijn thema’s hebben niet dezelfde functie als die in klassieke stukken; ze vertegenwoordigen een heel eigen logica.”

Chopins muziek kende in de afgelopen anderhalve eeuw zeer uiteenlopende interpretatie-tradities. Ax gelooft niet dat er één juiste Chopin-stijl te definiëren valt. „Zijn muziek is zo groots, dat ze tal van interpretaties verdraagt. Het is meer een kwestie van persoonlijke smaak welk type uitvoering iemand prefereert, dan dat we kunnen zeggen dat iets goed of fout is. Neem het Chopin-spel van Horowitz en Rubinstein. Grotere contrasten zijn nauwelijks voor te stellen, maar bij beiden werkt het uitzonderlijk goed.”

Toch lijkt het een onontkoombaar gegeven dat Chopins muziek geworteld is in de Poolse volksmuziek. Is het wel mogelijk een mazurka te spelen als je niet weet wat het karakter van die dans is? „Ik heb dezelfde mazurka in totaal verschillende uitvoeringen horen spelen, met accenten op de derde, op de tweede en op de eerste tel. Die deden niet voor elkaar onder in zeggingskracht. Het kan zijn dat de ene uitvoering dichter bij de Poolse achtergrond staat dan de andere, maar dat vind ik eigenlijk niet zo interessant. Tegenwoordig is Chopins muziek zo internationaal, dat ik zelfs durf te betwijfelen of je de Poolse speelwijze moet prefereren.”

Op de vraag waar Ax’ eigen Chopin-interpretatie staat, is het antwoord: „Mijn eerste ervaringen als kleine jongen met groots Chopin-spel waren de uitvoeringen door Arthur Rubinstein, die in Polen heel gewild waren. Later, in New York, hoorde ik Vladimir Horowitz meerdere malen in Chopin; dat was een onbeschrijflijke ervaring. Verder was ik onder de indruk van Emil Gilels, Svjatoslav Richter, de jonge Vladimir Ashkenazy en Maurizio Pollini. Als je jong bent is het onvermijdelijk dat je door dergelijke inspirerende voorbeelden wordt beïnvloed. Maar vroeg of laat speel je uit je eigen ervaring. Hoe dan ook kun je je individualiteit niet ontkennen. Imiteren is onmogelijk. Al probeer ik Horowitz zo exact mogelijk na te doen, dan nog klink ik nooit als Horowitz, maar als Emanuel Ax.”

Emanuel Ax: 'Veel van Chopins stukken lijken langer te duren dan ze feitelijk zijn.' (FOTO WERRY CRONE, TROUW) Beeld
Emanuel Ax: 'Veel van Chopins stukken lijken langer te duren dan ze feitelijk zijn.' (FOTO WERRY CRONE, TROUW)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden