Imbongi Mkiva

,,De grootste fout die altijd gemaakt wordt is de vertaling van imbongi tot lofdichter. Een imbongi is een sociaal commentator met een levenslange vergunning om iedereen te mogen bekritiseren.'

Met een klap zette de jonge Zolani Mkiva op 10 mei 1994 Zuid-Afrika terug op het Afrikaanse continent. Natuurlijk, het was de dag van Nelson Mandela, de dag van diens inauguratie als eerste zwarte president. Maar de ommekeer werd minstens zo sterk belichaamd door die rare jongen op het podium, versierd met kralenkettingen, wild op en neer springend, schreeuwend in een taal die geen blanke verstond. Dit optreden van imbongi (lofdichter) Mkiva was het meest symbolische, en voor sommigen schokkende, moment van deze historische dag. Iedereen die het nog niet wist, wist het toen: Zuid-Afrika was niet langer een stijve buitenpost van Europa. Zuid-Afrika keerde terug naar zijn tradities.

Zolani Mkiva (28) is een van de jongste beoefenaars van een van Afrika's oudste tradities: de mondelinge literatuur. Hij is niet alleen Mandela's persoonlijke lofdichter ('na Nederland ga ik met de oude man naar Spanje'), maar ook adviseur van de Xhosa-koningen en sinds zijn negentiende de officiële 'Dichter van de Natie' (Imbongi Ye Sizwe). 'Ik denk niet dat er op dit moment iemand is die mij kan verslaan', zegt hij.

Gebrek aan zelfvertrouwen is hem vreemd; geen wonder misschien, voor iemand die al op zijn zeventiende de net vrijgelaten Mandela lof mocht toezingen, en wiens ster daarna razendsnel is gerezen. Bij elke belangrijke bijeenkomst springt Zolani op het podium met een spontane, opzwepende voordracht. Hij reisde naar New York, Londen, Amsterdam, Berlijn en vele andere steden, om poëziefestivals op te vrolijken met zijn kleurrijke optredens en prijzen in ontvangst te nemen.

,,Soms kan ik zelf nauwelijks geloven dat ik nu al zover ben gekomen. Veel mensen zeggen over me: 'Zijn inhoud is ouder dan hijzelf'. Ze kunnen niet geloven dat ik zo jong ben. 'Zegt deze baby zulke wijze dingen?', vragen ze. Maar ik laat me er niet door afschrikken. Mijn geest vertelt me ontspannen te zijn, kalm te zijn. Ik moet zeggen wat mijn hart me ingeeft, en niet proberen indruk te maken.'

Gekleed in een lange zwartleren jas, geborduurd overhemd en te lange spijkerbroek die volgens de mode ver over zijn zwarte suède gympen valt, oogt Mkiva geenszins als de belichaming van oude Afrikaanse tradities. Hij is eerder cool, deze nonchalante slungel met ietwat gebogen schouders, voortdurend in de weer met zijn mobiele telefoon. Maar in zijn sporttas zit zijn traditionele uitrusting, waarmee de doodgewone jongen zich in een ommezwaai kan omtoveren tot een raadselachtig figuur uit een ver verleden van Afrika.

,,Ik kom uit een familie met een lange geschiedenis van dichters en redenaars. Mijn overgrootvader, mijn opa, mijn vader, mijn oom, ze waren het allemaal. Het was vanzelfsprekend dat ik dat ook ging doen. Het is geen kwestie van persoonlijke keuze. Je erft de gaven van je voorvaderen. Ik ontwikkelde van jongs af aan een diep gevoel voor het gesproken woord. Als mijn vader een toespraak had gehouden voor ons dorp, dan draaide ik de woorden 's avonds tijdens het eten om. Op mijn achtste hield ik mijn eerste openbare presentatie.'

Niet alleen het eigen huis was zijn leerschool, ook het veld. ,,Jonge jongens waren de herders van de schapen, geiten en koeien. We zongen dan altijd lofliederen over onze familienaam.' Aan de universiteit van de West-Kaap ging hij sociale wetenschappen studeren, met nadruk op de orale literataire tradities. ,,Een imbongi is spontaan. Een imbongi bedenkt alles ter plekke, tijdens zijn voordracht. Ik creëer wel een soort raamwerk, maar verder word ik geleid door de sfeer, door de wisselwerking met het publiek. Ik kijk in hun ogen, luister naar hun reacties, en die vertellen me wat ik ga zeggen. Een imbongi moet de kunst verstaan om een gloeiend hete voordracht te houden zonder in een boek te kijken.'

,,Ik ben een spiritueel iemand. Er zit een diepe geest in me. Het gesproken woord wordt mij toegefaxt door mijn voorouders. Het zijn soms woorden waarvan ik achteraf niet kan geloven dat ik die zelf heb gesproken. Woorden die nooit door een ander zijn gezegd, die niet in het huidige Xhosa-vocabulaire voorkomen. Ze moeten wel van mijn voorouders komen. Veel mensen zien me daarom als een profeet, maar ik heb geen toekomstvisoenen. Het is een talent, gebaseerd op mijn ervaringen. Ik zal een voorbeeld geven:

Bittere dingen zijn ons aangedaan.

Bitter is de bitterheid van een citroen.

Maar al moge dat zo zijn, we hebben er nooit voor gekozen de bitterheid zelf te nemen.

In plaats daarvan namen we de citroen, en maakten we limonade.

Ik weet niet waar die woorden vandaan kwamen. Ik schrijf nooit iets vooraf. Ik schrijf alleen na mijn optredens, soms zelfs jaren later. Ik kan mijn voordrachten uit 1988 nog letterlijk herinneren. Toevallig heb ik die gave, de meeste imbongi hebben dat niet.'

In oktober zal zijn eerste verzamelwerk uitkomen. Tot nu toe zijn Mkiva's lofzangen verschenen op drie CD's. Een ervan is opgedragen aan Mandela en een aan de Libische leider Khaddafi, die hem twee jaar geleden uitnodigde voor een groot feest. ,,Het ANC heeft altijd gezegd oude vrienden niet te zullen laten vallen. En als iemand alles in zijn macht heeft gedaan om onze strijd te steunen, is het wel Khaddafi', zegt Mkiva, die grote bewondering heeft voor vechtersbazen. Zo dicht hij ook de Zuid-Afrikaanse bokser Vuyani 'Het Beest' Bungu regelmatig moed toe in de ring, en reisde hij met het nationale voetbalteam Bafana Bafana naar het WK in Frankrijk, om met zijn peptalks het team tot topprestaties te drijven.

Dat de jonge imbongi zich op een kruispunt van tradities en moderne samenleving bevindt, is eveneens hoorbaar op zijn CD's, waar achter sommige lofliederen een technobeat is gemonteerd. ,,Er is sprake van een herleving van onze tradities, op een moderne manier. Voor de bevrijding keken zelfs onze eigen mensen neer op onze tradities. Maar mijn voordracht bij de inauguratie van Mandela heeft alles veranderd. Nu zijn er duizenden en duizenden jongeren die lofdichten. Op sommige scholen zit het zelfs in het vakkenpakket, ik heb het ministerie van onderwijs geholpen lesmateriaal te maken. Lofdichten is de basis van alle poëzie in Afrika. Moderne kunst als rap-muziek is bijvoorbeeld een bastaardvorm van lofdichten. Rap krijgt veel publiciteit omdat het uit de nieuwe landen komt. Maar wij, uit de oude landen, deden het al eerder.'

De opmerking dat rapmuziek zeer maatschappijkritisch is en weinig te maken heeft met lofzang, sabelt hij snel neer. ,,De grootste fout die altijd gemaakt wordt, is de vertaling van imbongi tot lofdichter. Een imbongi is een sociaal commentator met een levenslange vergunning om iedereen te mogen bekritiseren', zegt hij in een restaurant, waar hij de ober in verwarring brengt met de vraag of zijn potje thee kan worden opgewarmd. ,,Ik ben heel zuinig', lacht hij lief naar de ober, om daarna te fluisteren dat hij hem slechts op stang wil jagen. ,,Volgens mij is het een moffie (homo)', grijnst hij.

,,We komen van een primitieve samenleving waarin mensen geen kritiek mochten uiten op hun leiders. De imbongi is daarom bemiddelaar tussen de leiders en het voetvolk. Mensen komen naar je toe, als groep of individueel, je moet hun klachten aanhoren, de logica er uit distilleren en ze overbrengen aan de leider. Aan de andere kant: als de leider een impopulaire maar rechtvaardige beslissing neemt, moet je die ook kunnen overbrengen aan het volk. En als conflicten in een gemeenschap hoog oplopen, springt de imbongi er altijd tussen, om te roepen: Ho, kalmeer!'

,,Een imbongi is ook een historicus. Het geheugen is je wapen. Je moet een haarscherp geheugen hebben. Orale geschiedenis is zoveel krachtiger dan het geschreven woord. Daarom is het zo belangrijk dat het nu herleeft. Orale geschiedenis blijft vastzitten in je hoofd, kan nooit worden uitgewist. Boekenwijsheid wel.'

Toch dreigde het verschijnsel bijna verloren te gaan. De kolonisering, maar vooral de apartheid, verstoorde alle traditionele structuren in Zuid-Afrika. Bovendien trokken de collaborerende thuislandleiders zich niets aan van de 'levenslange vergunning' van de imbongi. Menig lofdichter werd in de gevangenis gegooid wegens kritische voordrachten.

De imbongi verdween daardoor grotendeels uit de traditionele stamgemeenschappen, maar dook in de jaren tachtig in een nieuwe variant op in de steden. Lofdichters werden belangrijk in de vakbeweging, waar ze de arbeiders politieke bewustwording bijbrachten en soms optraden als bemiddelaars. Te zeggen dat ze een cruciale rol speelden in de strijd tegen de apartheid is overdreven, maar sommigen sloten zich aan bij politieke organisaties als het ANC, waarvan ze de leiders prezen en menigten in een revolutionaire stemming wisten te brengen.

Na de apartheid zette Mkiva de rol van imbongi als bemiddelaar op de werkvloer voort. In 1995 werd hij door de nationale spoorwegen, Transnet, ingehuurd als communicatie-specialist. ,,Tijdens de apartheid was het een soort vangnet, om werk te verschaffen aan blanken. Na de bevrijding moest het bedrijf drastisch worden afgeslankt, en werd ik ingehuurd om deze boodschap uit te leggen. De afgelopen vijf jaar heb ik 300.000 werknemers toegesproken, door het hele land. Ik vertelde hen: 'Wil je voor een jaar voorspoed, dan verbouw je mais, wil je vijf jaar voorspoed, dan plant je bomen, maar wil je levenslange voorspoed, dan laat je mensen groeien'. Om humaniteit te ontwikkelen, heb je nederigheid nodig. Ik zei tegen de werknemers dat ze hun leven lang zullen worden geëerd, als ze nu een stap terug doen om het nieuwe Zuid-Afrika een kans te geven. Het werkte, echt waar! Het hielp misschien dat ik Mandela's lofdichter ben - dat maakt zelfs indruk op Afrikaners -, maar er zijn nu 100.000 mensen vrijwillig afgevloeid, zonder dat ze het gevoel hebben dat wij zwarten wraak nemen.'

,,Mijn werk bij Transnet is slechts een voorbereiding op mijn toekomstige carrière, in de politiek of in koninklijke kringen. Ik had allang in de politiek kunnen zitten, want ik ben gevraagd als parlementslid voor het ANC. Maar ik wil een jeugd hebben: kunnen feesten, me kunnen uitleven in nachtclubs. Ik wil niet op latere leeftijd, als ik een familieman hoor te zijn, bizarre dingen gaan doen. Veel van onze leiders hadden nooit een jeugd, vanwege de strijd. Dat wij de bevrijding kregen toen we nog jong waren, moeten we ten volle benutten.'

Om zijn woorden te onderstrepen, pakt hij na het interview, buiten het restaurant, nog maar weer eens zijn telefoon om zijn berichten af te luisteren. Het lijkt wel alsof hij zijn hele vriendenkring afbelt, om te zeggen dat hij even naar Kaapstad is gevlogen, maar morgenochtend weer in Johannesburg zal zijn. Maar schijn bedriegt. ,,Dat was de prins', zegt hij. ,,De jongste prins van Mandela's koninklijke Tembu-familie. Hij belde vanuit Engeland om te zeggen dat hij vandaag de boer heeft ontmoet op wiens land het in 1878 onthoofde hoofd van koning Sandile ligt begraven. Dat hoofd willen we terug. Het was volgens de prins een vruchtbaar gesprek.'

Zijn rol als een van de leiders van de Xhosa Koninklijke Raad lijkt voor hem momenteel belangrijker dan zijn lofdichten. (Hij heeft bovendien verkering met Tembu-prinses Yolanda, zoals het Zuid-Afrikaanse weekblad Drum vorige week meldde). Elke week brengt hij drie dagen, van vrijdag tot zondag, door in zijn geboortestreek in de Transkei, een van de armste gebieden van het land. ,,Ik ben ceremoniemeester bij de koninklijke plechtigheden, en verder spreken we traditionele rechtszaken en de vordering van ontwikkelingsprojecten door', zegt hij, eraan toevoegend dat hij zijn meeste royalties in die projecten steekt. Zo is hij nu een cultureel centrum aan het opzetten, om de koninklijke tradities van de Xhosa's toegankelijker te maken voor toeristen en andere belangstellenden.

Want als het aan Mkiva ligt, gaan de koningen weer belangrijk worden. Hij strijdt - met de koninklijke raad - niet alleen voor de terugkeer van Sandile's schedel (die jarenlang op de schouw van een Britse generaal stond, tot diens vrouw klaagde dat het hoofd eens netjes moest worden begraven), maar vooral voor herstelbetalingen door het Britse koninklijke huis. De rijkdom van koningin Elizabeth en haar familie staat volgens Mkiva in schandalig contrast met de armoede van de Xhosa-koninkrijken, wier verzet tegen de Britse kolonisten bloedig werd neergeslagen. ,,We verwachten 10 tot 15 miljard rand (3 tot 5 miljard gulden). Dat is niet genoeg voor alle wreedheden die de Xhosa's zijn aangedaan, maar omdat er zo'n lange tijd over heen is gegaan, nemen we er genoegen mee. We hebben nu twee aartsbisschoppen ingeschakeld om te bemiddelen: eerst voor verzoening, dan voor herstelbetalingen. Als de Britten niet meewerken, stappen we naar het Internationaal Gerechtshof in Den Haag.'

De wereld zal nog horen van Zolani Mkiva, misschien nog wel meer als vechtersbaas voor herstelbetalingen, die door steeds meer Afrikaanse organisaties en politici worden geëist, dan als lofdichter. ,,Ik krijg 65 verzoeken per jaar om op te treden in het buitenland. Maar ik selecteer er maar een stuk of zes, want ik wil mijn plichten in Zuid-Afrika niet verzaken.' De bezoekers van Poetry International in Rotterdam mogen zichzelf vanavond dus gelukkig prijzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden