Ikon poogt af te rekenen met 'het te mooie beeld van ons oorlogsverleden'

'Aan de grens van de herinnering', 20.33-21.53 uur, Ned. 1.

En RTL 4 bekommert zich om 'het oorlogsleed van bekende Nederlanders'. Ja, ook Marco Bakker en de moeder van Wilma Driesen hebben het zwaar gehad tijdens de oorlog. De overdosis aan oral history leidt lang niet altijd tot nieuwe inzichten; sterker nog, als we moeten afgaan op het beeld dat de televisie ons voorhoudt bestaat de Nederlandse bevolking uit louter oorlogshelden. Dat dit in werkelijkheid niet het geval was, is te zien in de documentaire 'Aan de grens van de herinnering', die de Ikon vanavond uitzendt. Het is een poging om af te komen van 'het te mooie beeld van ons oorlogsverleden'. “Bij ons leeft toch de gedachte dat we een prachtig tolerant landje zijn, met onze minister Pronk. Nee, dat zit wel goed met de Nederlanders. Terwijl de meesten vergeten dat we tijdens de bezetting een heel meegaand volkje zijn geweest, dat voor een groot gedeelte toekeek hoe de joden werden weggehaald”, zegt Jan Schmeitz. In het programma dat hij samen met redacteur Paul Scheffer en editor Leon Willems samenstelde is de centrale vraag dan ook: wat herdenken we eigenlijk en welke betekenis heeft 'herdenken' op dit moment? Aan het woord komt een aantal getuigen die vanuit het heden terugkijken. Niet alleen in Nederland, maar ook in Duitsland, Indonesië en ex-Joegoslavië. Want 'Vijftig jaar bevrijding' moet je niet geïsoleerd zien, vindt Schmeitz.

“Ik heb lange tijd in het buitenland gewoond en als ik dan met bevrijdingsdag wel eens in Nederland was verbaasde ik me altijd over de manier waarop dat hier werd gevierd. Zo naar binnen gericht, zo afgesloten voor alles wat er verder om ons heen gebeurt. Het was een uitvergroting van eigen leed, alsof Nederland het meest te lijden heeft gehad van de hele wereld. Ide Abram zegt in het programma: 'Alle tranen zijn zout, alle leed is leed'. Toch vind ik het Nederlandse leed, in vergelijking met wat er in de ons omringende landen is gebeurd, relatief klein. Onze makke is dat er na de oorlog van 1840 niks meer is gebeurd, waardoor we ons met alle macht op die vijf jaar hebben gestort. Om die reden houd ik niet zo van het herdenken.”

'Vijftig jaar bevrijding' is bovendien een vreemde gedachte als je weet dat een paar honderd kilometer verderop in ex-Joegoslavië de bombardementen nog steeds doorgaan. “Wat nou vijftig jaar de bevrijding van Europa?”, roept een Bosniër dan ook uit. “Het is geen vrede, het is nog steeds oorlog.” We zien hem als hoofd monumentenzorg voor de Romeinse brug in Mostar staan, die inmiddels is gebombardeerd. Even later duikt hij weer op, dit keer als asielzoeker in een flatje in Nederland, waar hij uitlegt dat hij als slachtoffer van etnische zuiveringen moest vluchten. Schmeitz: “Natuurlijk moet je heel voorzichtig zijn met vergelijkingen trekken tussen Bosnië en de Tweede Wereldoorlog.” Toch spelen er volgens hem dezelfde mechanismen. “De wortels liggen in het aanwakkeren van vooroordelen en het creëren van een vijandbeeld.” Hoe hardnekkig zo'n beeld kan zijn bewijst de vete tussen Ted Meines, oud-verzetsstrijder, maar ook oud-Indiëveteraan en in die hoedanigheid voorzitter van het Veteranen Platform, en Poncke Princen. “Wat ik niet begrijp van Meines”, zegt Princen, “is dat hij het in Indonesië niet, net als in de oorlog, voor de zwakke partij heeft opgenomen.” Meines op zijn beurt loopt nog steeds rood aan bij de naam Poncke Princen. Toch verklaren beiden dat ze een dialoog niet uit de weg willen gaan. Schmeitz: “Ik hoop dat we die belofte waar kunnen maken en bij het staatsbezoek van de Koningin aan Indonesië de twee heren bij elkaar kunnen brengen.” Op de vraag of het programma ook over verzoening gaat moet Schmeitz nadenken. “Verzoening is een mooi woord, maar niet altijd de realiteit. Ik had het programma kunnen eindigen met de joodse familie en de NSB-familie samen op de bank, maar dat heb ik bewust niet gedaan. De families hebben elkaar tijdens het maken van het programma wel ontmoet, met elkaar gesproken zelfs. Maar dat beeld van na vijftig jaar samen op de bank met een kopje koffie, dat gaat me toch te ver.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden