Ikon-achterban niet verontrust Protesten tegen 'Last temptation' vooral uit rechts-kerkelijke hoek

Van onze verslaggevers AMSTERDAM - Een meerderheid van de 7000 mensen die vorig jaar met brieven of voorgedrukte kaartjes bij de Ikon protesteerden tegen de voorgenomen uitzending van de film 'The last temptation of Christ', heeft feitelijk geen enkele band met de Ikon; 63 procent van hen is aangesloten bij kerken die geen zendtijd bij de interkerkelijke omroep hebben ondergebracht.

Ruim 65 procent van de protesteerders kijkt zelfs nooit naar programma's van de Ikon en nog geen half procent heeft de omstreden Jezusfilm van Martin Scorsese, die uiteindelijk niet werd uitgezonden, ooit gezien. Dit blijkt uit de enquete die theologiestudente Martje van der Heijden de afgelopen maanden in opdracht van de Ikon heeft verricht.

De Ikon, geschrokken van de storm van protest tegen de film, besloot tot een uitgebreid onderzoek om meer inzicht te krijgen in de identiteit van de christenen die de film als kwetsend voor hun geloof ervoeren. Wat bewoog hen? Hoe gaan ze met de bijbel om? Uit de enquete, die naar ruim 1000 van de 7000 briefschrijvers werd verstuurd, van wie 40 procent reageerde, valt op dat hun politieke voorkeur spoort met de kerkgenootschappen waartoe zij behoren. Blijkt 63 procent van de protestgroep te behoren tot de vrijgemaakt gereformeerden, de baptisten, de Pinkstergemeenten, de vrije en volle evangeliegemeenten, de Nederlands gereformeerden en christelijke gereformeerden, de politieke partijen waarop zij in meerderheid stemmen zijn de GPV (25,3 procent), SGP (12,9 procent) en RPF (36,7 procent).

De resterende 37 procent behoort tot de hervormde kerk (20,1 procent), de gereformeerde kerken (11,7 procent) de r. -k. kerk (1,1 procent), is niet kerkelijk (1,7 procent) of heeft in de enquete geen kerkgenootschap ingevuld (2,4 procent).

“Ik heb veel bijgeleerd”, zegt programmadirecteur Geerten van Empel in een eerste reactie op de resultaten van het onderzoek. “Dat het protest tegen de film vooral uit de rechterflank van de kerken kwam, uit evangelische en reformatorische hoek, vind ik niet vreemd. Wel heeft het me verbaasd dat binnen die groep niet alleen de film taboe is, maar ook het spreken over verschillende beelden en opvattingen al taboe blijkt te zijn.”

Martje van der Heijden is minder verbaasd. Wat haar is opgevallen, is het volstrekte gebrek aan originaliteit in de protestbrieven: “Ik heb naar honderd handgeschreven brieven een dieper onderzoek gedaan. Maar, net als bij de standaardbrieven en de voorgedrukte protestkaarten die bij bosjes zijn binnengekomen, heb ik ook bij deze authentieke reacties niemand op een oorspronkelijke gedachtengang kunnen betrappen.”

Het meest voorkomende bezwaar tegen de film, waarin onder andere is te zien dat Jezus met Maria Magdalena het bed deelt en bij twee andere vrouwen kinderen verwekt, is dat hij godslasterlijk zou zijn. “Dat woord kan ik niet meer zien!” bekent Van der Heijden. Ook wordt de film pornografisch genoemd en zou hij het beeld van Christus aantasten.

Tien geboden

Verder speelt het aloude theologische probleem van het 'waarlijk God' en 'waarlijk mens' zijn van Jezus de protesteerders parten. Die goddelijke kant mag immers niet afgebeeld worden, vanwege het tweede van de Tien geboden op de Sina, waar God zegt: “Gij zult u geen gesneden beeld, noch enige gelijkenis maken, van hetgeen dat boven in de hemel is, noch van hetgeen dat onder op de aarde is, noch van hetgeen dat in de wateren onder de aarde is.” (Exodus 20:4. )

Bij de vraag of een kunstenaar het verhaal van Jezus als uitgangspunt mag nemen voor een kunstuiting, speelt in de beantwoording mee of het gaat om een beeldend kunstwerk, een roman, een toneelstuk of een film. Bijna 59 procent vindt dat dit bij een beeldend kunstwerk wel kan, maar dat voor een roman, toneelstuk of film Jezus' verhaal geen uitgangspunt mag zijn.

Van een eigen visie op het Christusverhaal mag in geen van de vier kunstuitingen sprake zijn. Ook hierbij beroept men zich op het tweede gebod en verwijst men tevens naar de Heidelbergse cathechismus, waarin staat dat 'wij God op generlei wijze afbeelden, noch op ene andere wijze vereren dan Hij in zijn Woord bevolen heeft'.

Met een kwalitatieve analyse van het onderzoek is Van der Heijden nog bezig. Een conclusie die ze nu al trekt, is dat mensen zich kennelijk heel erg bedreigd voelen door zo'n film. “De toon van de brieven is erg agressief, er wordt gedreigd met hel en verdoemenis. De film beangstigt mensen. Dat er zo over hun Heiland en Verlosser wordt gesproken, maakt onzeker. Er wordt aan hun geloof gerammeld in een tijd waarin toch al veel minder wordt gelet op normen en waarden.”

De enquete is overigens niet alleen door critici ingevuld. Hij werd ook afgedrukt in de Ikonkrant. Van de 6000 lezers reageerden er 200. Van deze groep bleek dat 44,7 procent af en toe en 54,5 procent regelmatig naar de 'eigen' programma's kijkt. Ook heeft het merendeel (90 procent) er geen moeite mee dat Jezus' verhaal uitgangspunt is voor een kunstuiting. Een eigen visie van de kunstenaar op dat verhaal wordt zelfs gewaardeerd.

Gelijk maar tegenovergesteld scoren beide groepen op de vraag hoe zij aankijken tegen het plan van de Ikon een breder project op te zetten rond beelden van Jezus in films. De Ikonlezers zijn voor (81,8 procent), de critici tegen (81,9 procent).

Anders dan de protesterenden rekenen de meeste respondenten van de Ikonkrantgroep zichzelf tot een van de kerkgenootschappen die hun zendtijd wel hebben ondergebracht bij de Ikon. Verder stemmen ze vooral op Groen Links (51 procent) en de PvdA (15,2 procent).

Regionale kranten

Leest de protestgroep behalve regionale kranten (19,1 procent) graag het Reformatorisch Dagblad (16,9 procent) en het Nederlands Dagblad (13,8 procent), de Ikonachterban geeft naast het regionieuws (22,1 procent) de voorkeur aan Trouw (32,1 procent) en De Volkskrant (21,3 procent)

Volgens Van Empel zou het interessant zijn om de 'controlegroep' nader te onderzoeken. “Van de protestgroep hebben we een zeer duidelijk beeld gekregen, maar waar ik nu zeer benieuwd naar ben, is hoe representatief die Ikon-groep nu is. Daarbij ben ik benieuwd naar de houding van de kerken die bij de Ikon aangesloten zijn. Waar staan zij ? Het zou aardig zijn als we daar meer over te weten komen.”

Een ding is in elk geval zeker: het televisieproject over de beeldvorming van Jezus heeft door het protest tegen 'The last temptation of Christ' en de enquete flinke vertraging opgelopen. Pas in het seizoen '94-'95 kan de kijker de verschillende verschijningsvormen die Christus in de theologie en in de kunst zijn toebedeeld, op het scherm verwachten. Had de Ikon achteraf bezien de film niet gewoon moeten uitzenden? Van Empel haalt zijn schouders op: “De dingen gaan zoals ze gaan. En het is zinloos daarop terug te komen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden