Ikea levert meubels én een levensstijl

In 1999 opende Ikea zijn eerste winkel in China. Er zijn nu winkels in 49 landen. Beeld Bloomberg

Een beter leven voor de mensheid: de onlangs overleden Ikea-oprichter Ingvar Kamprad was een ambitieuze idealist. En dat betere leven, dat was een Zweeds leven. Maar niet iedereen wil dat.

Kijk eens om u heen en zeg eens eerlijk: hoeveel spullen van Ikea telt u? Misschien is het een complete keuken, misschien alleen een keukentrapje. Maar de kans dat er in uw woning niets te vinden is, al is het een fotolijstje of opbergdoos, is nihil. En datzelfde geldt voor huizen in de Verenigde Staten, Australië, Marokko, China, Saudi-Arabië, Rusland, Koeweit en Japan. 

Anders is dat in Brazilië of Zuid-Afrika: de Zweedse stijl heeft veel landen nog niet bereikt, momenteel zijn er winkels in 49 landen. Maar wereldhegemonie op meubelgebied is wel het uiteindelijke doel: in Chili, Mexico en Peru wordt inmiddels gezocht naar locaties. India staat hoog op het verlanglijstje. Overal moeten mensen aan de slag met de inbussleutel.

En zo gaan interieurs over de hele wereld er steeds meer hetzelfde uitzien. Net als bij kleding ontstaat er een internationale mode in meubels. Scandinavisch design - licht, fris, eenvoudig en functioneel - zet dankzij Ikea overal de toon. Weliswaar schakelt het bedrijf ontwerpers uit de hele wereld in om de Ikea-producten te ontwerpen, de beslissing of een product wordt opgenomen in de collectie valt nog altijd in het designcenter in Älmhult, het onaanzienlijke Zweedse stadje waar in 1953 de eerste Ikeawinkel geopend werd.

Drie jaar geleden, bij een bezoek aan dat designcenter, bleek in gesprekken al snel dat Ikea veel meer wil exporteren dan de Scandinavische designsmaak. De Zweedse leefstijl, de ideeën over een ideale samenleving, gaan bewust mee op transport met de meubels in platte verpakkingen. De Zweden zijn daarover nu eenmaal weinig bescheiden: ze leven in het best denkbare land op aarde, de meest inclusieve, gender-gelijke, tolerante, progressieve, democratische, milieubewuste, 'westerste' samenleving. Ikea wil daarvan als bedrijf een afspiegeling zijn en niet alleen met 'democratisch design', dat voor iedereen betaalbaar is: in alles draagt het bedrijf dit ideaal uit, van de verantwoord gekweekte zalm in het bedrijfsrestaurant tot de perfecte man-vrouwverhouding in het personeelsbestand, van management tot werkvloer.

Negen geboden

Oprichter Ingvar Kamprad, die afgelopen weekeinde op 91-jarige leeftijd stierf als een van de rijkste inwoners van Europa, wilde dat zijn bedrijf meer was dan een geldmachine. In 1976 schreef hij 'Het testament van een meubelhandelaar', waarin hij negen geboden formuleerde die door iedere werknemer ter harte moeten worden genomen. Hij vatte zijn ideaal als volgt samen: "Een beter leven creëren voor de mensheid". Niets minder dan dat. En dat betere leven, dat was uiteraard Scandinavisch van snit. 

Kamprad, die zijn miljardenbedrijf als tiener begon met een handel in lucifers, geloofde in hard werken, zuinigheid en eenvoud en schijnt dat ook in zijn leven te hebben toegepast: het bedrijf laat graag weten dat hij in het vliegtuig koos voor een stoel in economyclass, overnachtte in goedkope hotelkamers en twintig jaar in dezelfde Volvo reed. 'Afval is een zonde', schreef Kamprad al in 1976. Het verwijt dat hij van meubels een mode-artikel maakte, bij uitstek een wegwerpartikel, verwierp hij.

Een winkel van Ikea in Dubai. Of de ideale, egalitaire Scandinavische levensstijl overal aanslaat, is maar de vraag. Beeld REUTERS

Dat Kamprad een hekel had aan het toch ook typisch Zweedse pittige belastingregime wordt door het bedrijf minder enthousiast gememoreerd. Hij verzon allerlei constructies om eraan te ontkomen. Zo verhuisde het hoofdkantoor naar belastingparadijs Nederland. Kamprad verhuisde zelf naar Zwitserland uit fiscale overwegingen, maar hij en zijn zoons hielden een grote invloed op alle facetten van het bedrijf, niet in de laatste plaats de missie. In zijn 'Testament' uit 1976 claimde hij zonder schroom dat Ikea misschien wel meer had bijgedragen aan de democratisering van de Zweedse samenleving dan veel politieke maatregelen. "We weten dat we dat in de toekomst ook in het buitenland kunnen doen. (...) Daarom is expansie onze plicht."

Actief als fascist

Kamprad, het moet gezegd, heeft een lange weg moeten afleggen om tot deze inzichten te komen. Op het moment dat hij Ikea oprichtte, als 16-jarige in de schuur van de boerderij waar hij opgroeide, was hij goed bevriend met de Zweedse fascistische leider Per Engdahl, en ook actief voor zijn beweging. Het was 1943, de oorlog woedde in Europa en achteraf kon hij onmogelijk beweren dat hij in geen idee had welke ellende het fascisme aanrichtte, al was Zweden neutraal. Toen deze activiteiten in 1994 aan het licht kwamen, schreef hij een uitgebreid excuus aan al zijn werknemers. Hij noemde het 'de grootste fout van zijn leven.'

Maar Kamprad geloofde in verandering en constante vernieuwing, ook bij zichzelf. In zijn 'Testament' schreef hij: "Levensstijl is een groot woord, maar ik aarzel niet om het te gebruiken. Het creëren van een beter leven voor de mensheid houdt ook in dat we moeten breken met status en conventies, we moeten vrij worden. Onze naam moet synoniem worden met dat concept, daar worden we zelf beter van en daar inspireren we anderen mee." Vol overtuiging vervolgde hij: "We moeten medelijden hebben met degenen die niet met ons mee willen doen."

Het lijkt erop dat de hele wereld dolgraag wil meedoen met het in elkaar inbussen van betaalbare, hippe meubels uit platte kartonnen dozen - ook al zal dat van Hongkong tot Miami altijd gepaard gaan met het nodige gevloek op de ogenschijnlijk heldere handleiding met dat irritant optimistische en geslachtsloze uitlegpoppetje. Maar of die ideale, egalitaire Scandinavische levensstijl er overal in gaat als een Zweeds kaneelbroodje, is maar de vraag.

Natuurlijk wilde Tsjechoslowakije dolgraag een Ikea-vestiging in 1968, maar het neerslaan van de Praagse Lente maakte abrupt een einde aan de plannen. Oost-Europa moest tot de val van het IJzeren Gordijn wachten op de Zweedse levensstijl. Ook Rusland omarmde die aanvankelijk. Het enthousiasme over de producten in de veertien vestigingen blijft groot. Maar het ging mis met de welbekende Ikea-catalogus, voor het bedrijf bij uitstek het platform om zijn levensstijl over het voetlicht te brengen. 

In 2016 werd een wedstrijd uitgeschreven waarmee klanten een plekje konden veroveren op de cover van de Russische catalogus. Een jong homostel leek te winnen, tot de inzending op het laatste moment werd ingetrokken. Volgens Ikea was dat op verzoek van de jongens zelf. Een jaar eerder was het bedrijf al gestopt met een maandelijks magazine, omdat daarin ook af en toen homostellen tussen de meubels poseerden. Een woordvoerder van het bedrijf stelde vast dat Ikea zich te houden heeft aan de wetten van het land, en in Rusland is 'homopropaganda' nu eenmaal strafbaar.

Geen vrouw in beeld

In 2012 bleken in de catalogus voor Saudi-Arabië alle vrouwen zoek. Een foto van een gezin met kinderen in een Ikea-badkamer toonde elders ook de moeder, maar in het streng islamitische land was zij op magische wijze uit beeld verdwenen, weg-gefotoshopt dus. De Zweedse minister voor emancipatie, Nyamko Sabuni, zei destijds dat Ikea zich ervan bewust moet zijn dat het de Zweedse waarden wereldwijd uitdraagt. "Dit is dus volkomen verkeerd."

Het lijkt erop dat de hele wereld dolgraag wil meedoen met het in elkaar inbussen van betaalbare, hippe meubels uit platte kartonnen dozen. Beeld REUTERS

Toch deed zich begin vorig jaar iets vergelijkbaars voor in Israël. Een catalogus, speciaal gemaakt voor orthodoxe joden, was ook geheel vrij van vrouwen. Een woordvoerder haastte zich te melden dat het een beslissing was geweest van Ikea Israël, een misplaatste poging om juist iedere bevolkingsgroep te bereiken. "Maar we zullen ervoor zorgen dat toekomstige publicaties de waarden van Ikea uitdragen."

Dat zal waarschijnlijk nog lastig worden, nu het bedrijf wil uitbreiden naar alle hoeken van de wereld: de wereld mag dan snakken naar de meubels uit Zweden, de bijbehorende leefstijl is minder gewild. En Ingvar Kamprad is er niet meer om toezicht te houden op de idealen uit zijn erfenis.

Ikea heeft momenteel 412 winkels in 49 landen. Het afgelopen half jaar kwamen er vestigingen bij in de VS, Maleisië, Zuid-Korea, Hongkong, Japan, Verenigd Koninkrijk, Canada, Polen, Duitsland en China.

Vorig jaar liet Ikea wereldwijd 203 miljoen exemplaren drukken van de catalogus, in 72 regionale edities. Aan elke jaargang van het forse boekwerk wordt achttien maanden gewerkt.

Lees ook:

In Zweden is IKEA-oprichter Ingvar Kamprad afgelopen zaterdag op 91-jarige leeftijd overleden. Het woonwarenhuis maakte de dag erna bekend dat hij 'vreedzaam is heengegaan' in zijn huis in Småland.

De Europese Commissie is een onderzoek gestart naar twee geheime afspraken tussen de Nederlandse Belastingdienst en woonwinkelgigant Ikea. Het bedrijf zou hierdoor veel te weinig belasting betalen.

Ikea ziet dat online verkoop meer aandacht verdient, maar blijft ook trouw aan de fysieke winkels. Die profiteren van de gestegen huizenverkoop. Ikea begon een proef met het verkopen van meubelpakketten via grote online webwinkels.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden