'Ik zou de kracht van de roman niet overschatten'

De verhouding tussen zwarten en witten is een terugkerend thema van de Britse schrijfster Zadie Smith, ook in haar nieuwe roman. Maar: 'Schrijvers die denken dat zij de wereld veranderen vind ik meestal saaie schrijvers.'

'Ik was blij om even weg te gaan' verzucht Zadie Smith vrijdagavond 11 november op het podium van Amsterdamse debatcentrum De Rode Hoed, ten overstaan van een hele volle zaal. 'Mensen huilden op straat in New York'. De Britse schrijfster, inmiddels woonachtig in Amerika, stapte de ochtend na de verkiezingen op het vliegtuig voor een 'booktour' door Duitsland en Nederland. En net als iedereen nog niet helemaal bekomen van de schok wil ze best even terugdenken aan hoe ze de verkiezingsavond beleefde. Ze ging vroeg slapen na een etentje met vrienden, toen het zo'n beetje duidelijk werd hoe het zou gaan lopen. Ze droomde heel plezierig over Bob Marley, en werd de volgende ochtend wakker met het slechte nieuws.

"Het is een perverse vorm van tijdreizen van de Trump-kiezers", zo verklaart ze tijdens het openbare interview de onverwachte uitslag. "Nostalgie naar de jaren vijftig, zeggen onderzoekers. Maar zulke nostalgie is het privilege van witte mannen. Die kunnen zelfs terugverlangen naar 1200, als ze willen. Geen enkele andere bevolkingsgroep kan zich die heimwee veroorloven. Nostalgie naar de periode voor de pil. Zonder de pil had ik nu tien kinderen gehad. Ik ben van nature nostalgisch, maar er is natuurlijk niet echt een tijd waar ik als zwarte vrouw graag naar terug zou willen."

Smith doet ons land aan voor de promotie van haar nieuwe roman 'Swing Time', een boek dat, net als haar eerdere romans, begint in Noordwest-Londen, waar de schrijfster opgroeide, en dat handelt over de onzekerheid van sociale klimmers; over klasse, ras, beroemdheidcultus; over de tragiek van mensen die hun leven in eigen hand willen nemen, maar zich ook geborgen willen voelen in een omgeving waar ze zijn opgegroeid en gekend worden.

Twee 12-jarige meisjes uit dezelfde arme Londense buurt raken bevriend tijdens dansles. De een, Tracy, is wilskrachtig en charismatisch. Haar vriendin, de naamloze verteller, is intelligent maar onzeker. De meisjes voelen zich tot elkaar aangetrokken, want ze hebben allebei een zwarte en witte ouder en daarmee dezelfde huidskleur. Samen kijken ze keer op keer naar video's met dansscènes uit zwartwitfilms uit de jaren '30, in de ban van Fred Astaire, de onnavolgbare lichtvoetige Nicholas Brothers en de onverdiend obscuur gebleven tapdanseres Jeni LeGon. Later scheiden hun wegen. De getalenteerde Tracy blijft achter in de oude wijk in Londen waar ze haar frustraties online botviert. De verteller wordt assisstent van de popster Aimee (een kruising tussen Kylie Minogue en Madonna) en reist de hele wereld rond tot ze, in het kielzog van haar filantropische bazin, in West-Afrika belandt en daar de oorsprong van de dans leert kennen. Een erfenis die de verteller en haar familie aan West-Afrika verbindt. Toch is ze in de ogen van de dorpelingen een Europese buitenstaander, net als haar witte collega's.

De dag na het openbare interview in de Rode Hoed spreek ik haar 's ochtends in de bibliotheek van het Ambassade hotel. Ze komt binnen met de geur van patchouli. Smith denkt razendsnel, praat geanimeerd, toont zich geïnteresseerd.

Eigenlijk was ze bezig met onderzoek voor een science fiction roman, maar met twee jonge kinderen kon ze zich niet concentreren op de wetenschappelijke artikelen. Toen las ze in Brian Seiberts boek 'What the Eye Hears' dat tapdansen ontstond toen de Ierse bemanning en de Afrikaanse slaven met hun voeten de maat stampten op het dek van de slavenschepen, danspassen uitwisselden en zo tot een hybride dansvorm kwamen. Een mooi verhaal, al is het waarheidsgehalte ervan twijfelachtig. Het was wel het begin van 'Swing Time', een bespiegeling in woorden over de bewegingen die de schrijfster kent zonder ze ooit geleerd te hebben. Een dans die ze deelt met haar moeder. En, zonder dat die het van elkaar weten, met jonge meisjes in Londen én West-Afrika. Het eerste plan werd op de lange baan geschoven en Smith schreef in korte tijd 'Swing Time'.

De meeste boeken lijken te beginnen met een specifiek onderwerp. U vertelde gisteren dat schrijven uiteindelijk gaat over het vinden van de juiste

zinnen, de juiste toon. Hoe werkt dat?

"Dat is moeilijk te zeggen maar misschien is dat het beste te vergelijken met het werk van een schilder. Schilders zijn tijden, maanden bezig met een bepaalde kleur. Picasso is een goed voorbeeld, met zijn blauwe periode. Hij besteedde jaren aan het zoeken naar een specifieke kleur blauw. Het gaat om een persoonlijke voorkeur, vervolgens heb je lezers of kijkers die daarop reageren. Sommige zinnen zijn aantrekkelijk op een bepaald moment. Zinnen zoals van Henry James, lang met allerlei bijzinnen, zijn nu moeilijk voor te stellen. Dat soort zinnen wordt geschreven in periodes van grote welvaart en relatieve vrijheid. Op het ogenblik zijn de meeste mensen daar niet echt voor in de stemming."

De vertelster in 'Swing Time' heeft nauwelijks kenmerken, zelfs geen naam. Waarom is dat?

"Daar ben ik heel bewust mee bezig geweest. Ik begrijp dat mensen het idee van persoonlijkheid aanlokkelijk vinden. Online is iedereen zich steeds aan het presenteren: hoe grappig je bent, hoe aantrekkelijk. Het is allemaal reuze amusant en plezierig maar zulk amusement heeft ook iets problematisch. Je denkt minder, je voelt je minder verantwoordelijk, er zit iets passiefs in. Vandaar dat ik haar leeg heb gelaten. Ik wilde een verteller die elke lezer zelf actief kan invullen, zelfs zelf móet invullen."

Aimee, de zangeres in de roman, buit daarentegen het idee van persoonlijkheid ten volle uit, ze is een wereldster. Hoe ervaart u de roem?

"Eigenlijk ervaar ik dat niet echt veel omdat ik voornamelijk binnen zit. Maar de persoonlijkheid van beroemdheden is grotendeels projectie van het publiek. Ik zie de beroemdsheidcultus als een soort hedendaagse verbeelding van de Griekse goden, maar dan meer ordinair, gemaakt door de toeschouwers zelf, met behulp van een paar foto's."

Maar worden zulke mythes niet met veel geld in stand gehouden door de media en beroemdheden zelf?

"Jawel, maar veel minder vaardig en geraffineerd dan mensen denken. Dat is ook een best deprimerende kant ervan, dat paranoïde idee van mensen dat er een soort machinerie is die sterren creëert, zoals het sterrensysteem in het Hollywood van de jaren '30. Maar dat is niet zo, het stelt eigenlijk allemaal heel weinig voor, die cultus. Raak je het aan dan lost het zo in lucht op."

In 'Swing Time' zijn er meerdere personages die geloven in samenzweringstheorieën. Heeft zo'n soort wantrouwen bijgedragen aan de verkiezing van Trump?

"Een beetje complotdenken om de wereld om je heen te verklaren vind ik niet zo erg, maar wel de vorm waarin het alleen dient om je eigen wereldbeeld bevestigd te krijgen. Nu is overal op rechtse websites nog steeds te lezen dat de verkiezingen oneerlijk zijn verlopen. Je kunt met zulke mensen niet rationeel discussiëren, het zijn trolls. Maar het werkt wel om mensen zoals mij te provoceren. Tracy is zeer succesvol in het trollen. Het is waarschijnlijk erg fijn om mensen online te treiteren als je machteloos bent en er niets interessants in je leven gebeurt."

De meisjes in je roman kijken zonder veel besef naar dansfilms uit de jaren '30 in de VS, waar de dansers nog zwart geschminkt in optreden. Wat vindt u van dat soort beelden? En van een traditie als Zwarte Piet in Nederland?

"Zwarte Piet, is dat die vreemde traditie van een slaaf die Father Christmas vergezelt van deur tot deur? Aha, mijn favoriete stukje Nederland. Maar nee, ik wind me nooit zo op over zulke symbolen. Het is niet dat ik me niet beledigd voel, maar ik plaats wel vraagtekens bij hoe mensen tekeergaan hierover, vooral online. Ze winden zich enorm op over mensen die een Mexicaanse hoed dragen, maar een stuk minder over generatie na generatie van mensen in West-Afrika of Zuidoost-Azië die in armoede leven. Diepe verontwaardiging over anderen is prettig, zo blijkt, maar niemand is onschuldig. Je moet altijd ook kijken naar je eigen privileges en positie in de wereld."

De Amerikaanse schrijfster Lionel Shriver stelde onlangs dat het onmogelijk is om te schrijven wanneer je niet de ervaringen van andere (culturele) groepen mag gebruiken, omdat die zich beledigd zouden kunnen voelen. Wat vond u van Shrivers standpunt over 'culturele toeëigening'?

"Ik heb die lezing niet helemaal gelezen, ik ben halverwege afgehaakt, maar ondertussen heb ik er al zoveel vragen over gehad dat ik wel kan raden wat er ongeveer in stond. Ik voel weerstand me bezig te moeten houden met een discussie die niet interessant is, in termen waarin ik helemaal niet denk. Shriver is intelligenter dan uit haar lezing naar voren komt, je kunt beter haar boeken lezen. Wat ze stelt is zo voor de hand liggend: natuurlijk zijn schrijvers voyeuristisch en eigenen ze zich andermans ervaringen en levens toe. En inderdaad, sommige mensen maken zich onnodig druk om het gebruik van symbolen van 'hun' cultuur door andere groepen. Maar dat zijn twee vormen van toeëigening van een totaal andere orde! Het is appels met peren vergelijken. Bovendien is het moeilijk om op een redelijke manier iemand tegen te spreken die met een valse tegenstelling begint. En het is altijd aantrekkelijk om daar dan weer verontwaardigd over te zijn en snel een blogpost te schrijven. Ik probeer daar niet in mee te gaan."

Wat is volgens u het belang van de roman in deze politiek zo turbulente tijd, nu populisten aan de macht komen?

"Om eerlijk te zijn denk ik daar niet echt veel over na. Ik zou in autoritaire tijden de kracht van de roman niet overschatten. Ik denk dat het een beetje dwaas is om over literatuur te spreken als een soort monument tegen barbarij. Mensen in Europa houden ervan om zo over literatuur te praten, maar niet in Groot-Brittannië, dat nu niet eens meer Europa is. Dat heroïsche idee over kunst kan op het vasteland van Europa nogal eens overdreven worden."

U hebt wel eens gezegd dat u zwarte rolmodellen miste als tiener. U hebt iets van dat gat opgevuld voor jongere lezers. Ziet u dat dan niet als een politieke daad?

"Als ik daar als schrijver erg bij stil zou staan, zou dat niet heel interessante of levendige kunst opleveren. Schrijvers die gaan zitten om te schrijven en denken dat zij daarmee de wereld veranderen vind ik meestal saaie schrijvers."

Hoe gaat het nu met de science fiction roman?

"Daar kan ik niet veel over vertellen. Ik heb gisteren een laatste opdracht afgezegd. Als ik nu niets meer aanneem heb ik voor het eerst in jaren tijd om te lezen en onderzoek doen. Ik kan elke dag van 9 tot 3 werken, als mijn kinderen naar school gaan. Dat is flink wat tijd op een dag. Maar ik heb geen haast om nieuwe boeken de wereld in te brengen."

WIE IS ZADIE SMITH?

De Britse schrijfster Zadie Smith schreef nog tijdens haar studie Engels in Cambridge 'Witte tanden', een roman die al een flinke concurrentiestrijd tussen uitgeverijen veroorzaakte voordat het manuscript af was. Het werd een onverbiddelijke bestseller en katapulteerde Smith als vijfentwintigjarig de literaire wereld in. 'Witte tanden' ging over twee families in Londen, maar ook over eerste liefde, over de onzekerheid van zowel immigranten als Engelsen, over hun (nationale en religieuze) identiteit en de zoektocht van de volgende generatie naar hun identiteit. Ze schreef nog een drietal goed ontvangen romans waarin ras, klasse en de onzekerheid van sociale klimmers, celebrity-cultuur en Noordwest-Londen terugkerende thema's zijn.

Zadie Smith groeide zelf op in Noordwest-Londen en als kind deed ze fanatiek aan tapdansen en zingen. Die ervaringen vormen de basis voor haar nieuwste roman 'Swing Time', waarvan de titel werd ontleend aan de beroemde musical van Fred Astaire en Ginger Rogers uit 1936. Een roman die je in één ruk wil uitlezen, meegevoerd door Smiths inventieve plot en soepele zinnen. Zadie Smiths finest novel yet oordeelde haar 'thuiskrant' The Guardian, deze week.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden