Ik zal sterker zijn dan ik was

Haar dansgroep kreeg in 2005 geen subsidie meer. Dat was een dreun, die nog jaren natrilde in haar lichaam. Nu is Truus Bronkhorst te zien in de voorstelling 'Dallas' van Nieuw West. 'Als je niets kán op het podium, zei Marien, ga dan tenminste op een stoel zitten. En zitten kon ik wel.'

'Met de voorstelling 'Dallas' van Nieuw West stond ik vorig seizoen weer voor het eerst in zeven jaar op het podium. Vreselijk nerveus was ik, nog nooit heb ik me in mijn carrière zó onzeker gevoeld. Tijdens de eerste voorstellingen was ik ontevreden over mijn aandeel, maar stapje voor stapje ging het beter. Eigenlijk vond ik de laatste voorstelling pas goed genoeg.

"Zeven jaar geleden kreeg mijn dansgroep geen subsidie meer. Totaal onverwacht. Sinds begin jaren negentig maakte ik choreografieën met mijn man Marien Jongewaard, die betrokken was, en is, bij toneelgroep Nieuw West. Voor die tijd maakte ik danssolo's die geregeld in de prijzen vielen. Voor 'Lood' heb ik in 1989 de Gouden Theaterdansprijs gekregen, in 1993 de Sonia Gaskell-prijs voor 'Bloed'. Maar ook in 2005 stroomde de creativiteit nog als een gek, ik had ideeën zat. En toen, als donderslag bij heldere hemel, dat negatieve advies van de Commissie Dans.

"Bij onze afscheidsvoorstelling 'Exit' was er eigenlijk nog niet zo veel aan de hand. Tuurlijk, de teleurstelling was er, maar op een of andere manier kwam het niet echt bij me aan. De klap kwam veel later, als in een tekenfilm: je krijgt een knal tegen je kop en je nek rekt in slow motion heel ver uit, totdat je hoofd als een stuiterende boksbal tot stilstand komt. Na een jaar kreeg ik pijn in mijn nek en mijn schouders. Eerst werkte de klap lichamelijk door.

"Vervolgens voelde ik geen enkele aandrang meer om door te gaan, om iets te doen. Ik wist echt niet meer hoe of wat. Ik besloot om eerst maar wat te doen aan de blessures die ik in de loop van mijn carrière had opgelopen. Ik deed al een tijdje gyrotonic, een bewegingssysteem, en ik merkte dat het hielp, dat de pijnen minder werden. Om te snappen hoe dat precies werkt, ben ik het gaan studeren, vervolgens docent geworden en een praktijk gestart.

"Nu help ik mensen met allerlei fysieke klachten. Dat vereist goed kijken naar wat hun precies mankeert. Dat is fantastisch. In mijn danscarrière keken alle mensen naar míj, als performer, nu kijk ik naar alle mensen. Opeens kreeg ik ook contact met mijn buren in de straat. Iedereen kende mij om wat ik in het theater deed, maar ik kende zelf nooit iemand. Als ervaringsdeskundige kun je mensen ontzettend goed helpen. Dat is in ieder geval iets wat ik de afgelopen zeven jaar heb bereikt.

"Maar elke keer als ik naar het theater ging, barstte ik in vreselijk huilen uit. Ik had mezelf daarin niet in de hand. Op een gegeven moment zag ik alleen nog de voorstellingen van Marien bij Nieuw West, dan kon ik redelijk beschermd ergens achteraf de voorstelling volgen. Het schoot niet op, altijd maar weer dat huilen. Ik ben naar de dokter geweest in die tijd. Mijn hart klopte hard en wilde maar niet rustig worden. Langzamerhand kwam ik erachter wat mij scheelde: een gebroken hart. Tijd heelt alle wonden, maar deze wond heelde niet.

"Marien en onze dochter Roxy waren heel bezorgd om mij. Op een gegeven moment heb ik maar gezegd: luister, het gaat vanaf dit moment gewoon weer goed. Maar het was een zware depressie, ja dat weet ik nu. Marien ging door als theatermaker, had zijn producties, zijn eigen dingen. We waren daarvoor altijd samen geweest, en niet alleen in het maken van voorstellingen. En nu zat hij in de kunst en ik zat in mijn studiootje met mijn gyrotonic.

"We dreven van elkaar af, zagen elkaar alleen tijdens het eten, en vaak zelfs dan niet eens. En ik wilde niets van hem horen over zijn kunst, ik flipte erop. Niet uit jaloezie, maar omdat ik er niet mee om kon gaan. Totdat ik me realiseerde: dit is niet goed. Ik moet weer terugkomen, anders raak ik 'm kwijt. Zo was het wel.

"Toen kwam Marien met het voorstel voor 'Dallas'. 'Als je niets kán op het podium, ga dan tenminste op een stoel zitten!' zei hij. En zitten kon ik wel. Maar anderhalf uur zitten is natuurlijk helemaal niet zo eenvoudig, toen ben ik dingen gaan verzinnen. Een rol gaan bouwen. Daar heb ik vier maanden over gedaan, om dat kleine beetje dat ik in die voorstelling doe, te ontwikkelen. Ik had veel eerder dat toneel op moeten gaan. Goed, dat is achteraf gesproken.

"Destijds is mijn subsidie ingetrokken op basis van artistieke gronden. Dát heeft mij gebroken, niet het feit dat ik dat geld niet kreeg. Ik kon niet geloven dat het kennelijk helemaal mis was met mijn artisticiteit, iets waar ik dertig jaar aan gebouwd heb. Ze vonden dat ons werk te veel een sjabloon was geworden. Met andere woorden: we deden elk jaar hetzelfde. Ik zag dat alleen maar als een handtekening, je wilt toch van een artiest dat-ie zijn eigen signatuur heeft? Niemand haalt het in zijn hoofd om zoiets over Hans van Manen te zeggen.

"Ik ben altijd moeilijk te plaatsen geweest, ik heb ook nooit een echt danspubliek gehad. Mensen die doorgaans naar theater, film, beeldende kunst gaan, ja díe kwamen kijken. Dat zie ik achteraf als oorzaak waarom de groep eruit is gewipt; ik deed niet mee, paste er niet in. Ik heb altijd veel kritiek op de dans gehad. Altijd geroepen: dansers zijn dom. Dat komt door die opleidingen en de manier van werken. Dansers kunnen verschrikkelijk hard fysiek trainen, daar zijn ze goed in. Daardoor verliezen ze contact met wat ze op toneel aan het doen zijn. Poppetjes in het circus. Mooidoenerij. Van een jonge danseres kreeg ik laatst de opmerking: 'jij was toch die danseres die alleen maar stilstaat?' Tsja, dan ben ik uitgepraat, zó erg vind ik het als er stompzinnig over dans wordt gesproken. Ik heb altijd geprobeerd van de dans, kunst met een grote k te maken.

"Wel merkte ik in de loop der jaren dat het publiek steeds meer wegbleef bij onze voorstellingen. Ook dat voelde als een enorme douw. Het duurt heel lang, voordat je dat kunt accepteren. Terwijl ik nu video's van onze producties terugzie en denk: wat een goede stukken hebben we gemaakt! Ik kan dat nog steeds niet met elkaar rijmen. Mensen willen altijd wat nieuws, iets anders, en wij waren al heel lang in de picture. Ik heb dan ook besloten mijn naam te veranderen: Suurt Tsrohknorb, omgekeerd dus. Ik moet daar zelf verschrikkelijk om lachen, hoop dat mensen daar de humor ook van inzien.

"Twee van mijn voormalige dansers, Jean-Louis Barning en Marc van Loon, studeren met studenten aan de dansacademie in Tilburg stukken uit onze oude producties in. Daaruit is een compilatievoorstelling ontstaan met dertig dansers, die in Parijs is opgevoerd tijdens een internationaal theaterschoolconcours. De studenten schijnen te hebben gevochten om een rol. Misschien is men pas nu, zeven jaar later, wel toe aan wat wij deden. Misschien is het wel goed even stil te zijn, om daarna weer bij een nieuwe generatie aansluiting te vinden.

"Volgend seizoen probeer ik weer een solovoorstelling te maken, en er staat ook weer een project met Marien op stapel, maar zonder geld is dat bijna niet te doen. Onmiddellijk heb je mensen nodig die je moet betalen, al zijn het er maar twee: een technicus, iemand bij de deur. Podiumkunsten zijn daarin heel kwetsbaar. Mensen gaan na afloop niet met iets concreet naar huis, een schilderij of zo, iets wat ze later eventueel weer kunnen verkopen. Dat opbrengst-denken is de grote makke van deze tijd.

"In 'Dallas' speel ik een personage dat is gebaseerd op Jackie Kennedy, dat past heel goed in wat ik in mijn carrière heb gedanst: krachtige vrouwen. Emancipatie blijkt een rode draad in mijn werk. Thuis waren we met vier kinderen, ik was de derde. Mijn oudere broers gingen naar hbs-b en daarna naar de universiteit, dat was heel vanzelfsprekend. 'Waarom zou ik dat niet kunnen?', dacht ik. Mijn onderwijzeressen stopten met werken als ze trouwden, dat was toen de regel. Dat er ooit iemand voor mij zou zorgen, de dienst zou uitmaken, zeg, ik keek wel uit!

"Ik hoop dat ik iets met mijn stukken heb kunnen doorbreken. Ik heb nooit bewust willen provoceren, maar ik ben wel altijd voor de emancipatie van mijn dansers en mijn publiek blijven staan. Homoseksualiteit, man-vrouwverhoudingen, machtsmisbruik; we hebben het allemaal aangekaart. Soms hoor ik van theatermakers dat ze ons heel inspirerend vonden, dan ben ik trots. Ook krijg ik interviewverzoeken van universiteitsstudenten. Kennelijk is mijn werk een 'onderwerp' waarover theoretici willen nadenken.

"Aan de afscheidsvoorstelling 'Exit' in 2005 denk ik tegenwoordig met droge ogen terug. Hierin speelde ik een beroemde filmscène na waarin de in 1991 overleden dansvernieuwer Martha Graham zich afschminkt. Ik citeerde haar erin: 'Dance is a great desire. You give all your life doing this one thing.' Graham is mijn grote voorbeeld, ik heb in New York nog les van haar gehad. Door gyrotonic denk ik weer veel aan haar. Gyrotonic is een systeem waarmee je spieren tegelijk verlengt en aanspant. Dat creëert ruimte en daarmee verdwijnt de pijn. Graham wilde, op artistieke wijze, eigenlijk precies hetzelfde. In mijn volgende dansprojecten zal ik het een en ander bewuster met elkaar verbinden. Ik zal sterker zijn dan ik was."

'Dallas' van Nieuw West met Truus Bronkhorst en Marien Jongewaard wordt aankomend seizoen hernomen.

www.nieuwwest.com. Voor nieuwe dansprojecten en de gyrotonic-praktijk van Truus Bronkhorst: www.truus-bronkhorst.com.

'In 'Dallas' speel ik een personage gebaseerd op Jackie Kennedy. Krachtige vrouwen, dat past bij me. Emancipatie is een rode draad in mijn werk.'

'Misschien is het wel goed om even stil te zijn, om daarna weer bij een nieuwe generatie aansluiting te vinden'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden