Ik zal mijn geloof niet verlaten

Interview | Als tiener radicaliseerde hij, als twintiger ronselde hij voor het kalifaat en belandde hij in een Egyptische gevangenis. Als dertiger ijvert Maajid Nawaz voor een liberale islam.

Op een gebloemde bank in een Londens hotel zit Maajid Nawaz. Jasje-dasje, Britse tongval. Koekjes bij de thee. Het is lastig voor te stellen dat deze man in een Egyptische gevangenis terechtkwam omdat hij er ronselde voor het kalifaat.

Nawaz (37) sloot zich als tiener aan bij de radicale islamitische organisatie Hizb-ut-Tahrir. Op straat in Southend, waar hij opgroeide, zag hij voor het eerst de kracht van dat geloof. Zijn bende wist er gewelddadige skinheads mee af te schrikken.

In zijn boek 'Radical. My journey in and out of extremist islam' (2012) beschrijft Nawaz hoe zijn broer en hij in handen vielen van een ronselaar. Van boze tiener werd hij een gevaarlijke twintiger. Met Hizb-ut-Tahrir bouwde hij aan het kalifaat. In Pakistan en in Denemarken zette hij afdelingen op van die organisatie, en vervolgens zou hij in Egypte hetzelfde doen. Tot de inlichtingendienst hem doorkreeg en hij in de gevangenis belandde.

Daar kwam hij - mede door een briefschrijver van Amnesty International - na dertien jaar op andere gedachten. Moslim bleef hij. Maar nu neemt hij het op tegen islamisme. In 2008 richtte Nawaz de anti-radicaliseringsdenktank Quilliam op. De Britse en en de Nederlandse overheid varen op zijn adviezen.

Bizar én bepalend was het moment waarop een van zijn radicale vrienden op de universiteit een zwaard trok en een medestudent doodde. Nawaz stond op het punt zijn mes te grijpen en mee te vechten. De misprijzende blik van een studiebegeleider hield hem tegen. "Ik kon zijn teleurstelling zien. Ik kende hem. Een blik van hem betekende meer dan van wie dan ook."

Een grotere kloof is haast niet denkbaar.

"Ik heb vele levens geleefd. Maar het is niet zo schizofreen als het lijkt. Er ging van alles aan vooraf voor ik als tiener in die extremistische groep terechtkwam, en zo was het ook een lange weg om er weer uit te komen. Vier jaar als gevangene in Egypte, en meer dan acht jaar daarna, tot nu toe. Ik zie, terugkijkend op wie ik was toen ik twintig was, een combinatie van naïviteit, geestdrift, en jeugdige arrogantie. Haast beschamend."

U sloot zich aan bij een haatsekte. Bent u niet bang dat er iets mis is met u?

"Ik krijg vaak de vraag of ik niet bang ben om terug te vallen. Het antwoord daarop is 'nee'. Ik kan niet meer terug. Het alfabet heeft een gegeven aantal letters, eindigend met x,y,z. Stel dat je voordien dacht dat het alfabet bij 'y' eindigde, en je ontdekt dat er nog een letter is, dan kun je niet meer vergeten wat je net hebt geleerd. Mijn overtuigingen van nu kan ik niet meer ongedaan maken. Ik weet dat er niet één waarheid is, dat alles een kwestie van opinie is. Het enige wat fout is, is het tegenovergestelde van die stelling."

Deze maand kreeg u een prijs: islamofoob van het jaar.

"Ik krijg dagelijks dit soort aanvallen op Twitter. De organisatie die die titel uitdeelt noemt zich 'Islamitische Mensenrechten Commissie', maar wordt gefinancierd door het Iraanse theocratische regime. Ze labelen mij als islamofoob, enkel omdat ik onderscheid maak tussen islamisme - de totalitaire ideologie - en de islam. Dat brengt hun bestaansrecht in gevaar. Voor islamisten is islamisme de islam.

"Wat interessant is: de andere groep die geen onderscheid maakt tussen islam en islamisme, zijn de anti-moslim-extremisten. Het enige verschil tussen hen is dat de een het islamisme graag ziet domineren, en de anderen er juist tegen vechten."

Deze week zijn ook het emailadres van uw vrouw en foto's van uw schoonfamilie op een blog gegooid.

"Die blog is speciaal opgezet om mij kapot te maken toen ik vorig jaar een plaatje van de profeet tweette waarop hij tegen Jezus zegt: 'Hi, how you doin?'. Ik schreef erbij dat ik daardoor niet beledigd was.

"Op de een of andere manier ben ik het symbool geworden van de liberale worsteling: dat je een liberaal kunt zijn, en tegelijk een moslim die voor mensenrechten is, en tegen theocratie. Ik wist dat me dit te wachten stond toen ik mijn werk begon.

"Ik weet hoe ze opereren. Ik zat in hun organisatie. Ze trainen mensen in precies dit soort dingen: gecoördineerde lastercampagnes."

Raakt dit u?

Het is de enige keer in dit gesprek dat het een seconde stil blijft. Nawaz neemt een hap van een koekje. Zucht dan.

"Ik leid een piepkleine organisatie, van een man of tien. En we staan tegenover een enorme, georganiseerde ideologische stroming.

"Dat zij zich zo bedreigd voelen, zegt wel iets. Ze zijn doodsbang voor mijn verhaal. Ik krijg elke dag berichten op Twitter: 'Geef het maar toe, je bent geen moslim'. Het zou hen heel goed uitkomen als ik net als Ayaan Hirsi Ali het geloof zou verlaten, en het van buitenaf ging aanvallen. Dan zouden ze kunnen zeggen: Hij is niet een van ons.

"Het maakt ze boos dat ik alleen het totalitaire element bekritiseer. Niet het geloof zelf."

Het islamisme was voor u als tiener een manier om 'Fuck all y'all' te schreeuwen, schrijft u. Hoe kun je op zoiets in vredesnaam een goed antwoord verzinnen?

"Om te beginnen moeten we hun propaganda weerspreken, dat het westen een oorlog tegen hen voert. Dat is namelijk feitelijk onjuist. Ilsamisten zijn zélf in oorlog met moslims. In Pakistan bijvoorbeeld zijn meer moslims gedood door de Taliban dan door Amerikaanse drones. We moeten de waarheid naar buiten brengen: extremistische moslims doden meer moslims dan wie dan ook.

"De reden dat mensen bij het islamisme aanhaken is niet het grote intellectuele verhaal. Ze lopen gewoon achter de muziek aan. We moeten andere muziek maken. Dat is wat ik probeer te doen met mijn pleidooi voor een liberale islam. Er moeten zich alleen nog meer moslims aansluiten."

Die zijn vaak bang.

"Precies. Ik snap dat, want lastercampagnes zijn erg intimiderend. Je hebt mensen nodig die bereid zijn vuile handen te maken. Bedenk dat Charlie Hebdo een voorbeeld is van wat ze bereid zijn te doen. Het is dus geen verrassing dat de gemiddelde liberale moslim niet betrokken wil raken. Die wil gewoon een baan en doorgaan met zijn leven. Die heeft al genoeg problemen, met racisme bijvoorbeeld."

Door incapabele leiders bij Hizb-ut-Tahrir verloor u het geloof in de organisatie.

"De utopische droom wil je doen geloven dat hoe puurder de ideologie is, hoe succesvoller de onderneming. Ik zag dat iemand die een heel, heel toegewijde islamist was, niet vanzelf handig opereerde."

Als het menselijk tekort u op andere gedachten bracht, zou je zeggen dat meer islamisten dat vanzelf gaan inzien.

"Nee. Ik zou je hoop daar niet op vestigen. Mensen weg krijgen bij een totalitaire groepering is erg moeilijk. Dat gaat niet gebeuren. Bovendien is het ook niet zo efficiënt. Beter is om te zorgen dat mensen zich überhaupt niet aansluiten. De elfjarigen van nu moeten het islamisme niet meer cool vinden, zoals ik dat als tiener wel vond."

U heeft zelf ook een zoon van die leeftijd. Weet u hoe het met hem gaat?

"Jammer genoeg niet. Hij wordt opgevoed door mijn ex, die nog altijd bij Hizb-ut-Tahrir is. Hij was een jaar toen ik in de gevangenis belandde, dus nu is hij veertien. Ik heb hem sinds de publicatie van mijn boek, nu drie jaar geleden, niet meer gezien. Ik heb vaak contact geprobeerd te leggen, maar zonder succes. Zijn moeder wil niet meer met me praten. Bij de rechter kreeg ik ook niets gedaan. Op zijn leeftijd mag hij zelf beslissen of hij me wil zien. Ik zal moeten wachten tot hij naar mij toe komt.

"Dit is waar we het net over hadden: dit is wat het kost. Als liberale moslims zich uitspreken, riskeren ze problemen met hun familie.

"Islamisten zagen mijn boek als een frontale aanval. Het kwam niet goed aan. Mijn ex vond het ook niet leuk - al ben ik over haar heel aardig in het boek. Het probleem is dat ze dieper beledigd zijn als ze denken dat je hun God beledigd, dan dat ze zouden zijn als je hen persoonlijk aanvalt."

Als u leest wat er geschreven is over Mohammed, gelooft u dan dat hij Gods profeet is?

"Ik ga mezelf niet verwijderen van mijn religie en 'nee' zeggen. Ik denk dat er een manier is om religie met wijsheid te verzoenen. Voor hun tijd waren profeten wijs - ik denk niet dat we ze moeten afwijzen op basis van de eeuw waaruit ze kwamen. Soefi's als Ibn Arabi kwamen met wijsheid, maar niet van het exclusieve soort. Ze zagen in dat veel anderen ook met wijsheden kwamen. Met de kennis van nu kunnen we het beste van alle wijsheden uit het verleden nemen."

Wat is het beste van Mohammed?

"In zijn tijd waren er geen wetten, en geen centrale overheid. Dat hij die bracht, maakte hem dus een vernieuwer. In die geest wil ik verder; de geest die recht en wetten heeft gevestigd. Erfenisrecht, eerlijke processen.

"Zijn eerste vrouw was zijn baas. Al ging zijn feminisme ook weer niet zo ver dat hij polygamie afwees. Net als veel Europese koningen in de Middeleeuwen trouwens, ook die hielden er meerdere vrouwen op na. En in de Bijbel trouwt Lot ook met zijn dochters - of copuleert - maar je begrijpt mijn punt.

"Met die progressiviteit moeten we niet stoppen. Niet zomaar alles letterlijk overnemen uit de Middeleeuwen - dat leidt tot slavernij, het afhakken van ledematen - precies wat IS herintroduceert. Heilige teksten letterlijk nemen leidt tot absurde conclusies; of je het nu met de Koran doet, of met het Oude Testament.

"Romeo en Julia nemen we ook niet letterlijk. Dus waarom zouden we dat met religieuze teksten dan wel doen? Een boek is een boek. We moeten dezelfde wetenschappelijke methode toepassen op de Koran. Alleen al de betekenis van het woord 'alcohol' staat sinds de eerste exegeten ter discussie. Dat weten we alleen niet meer, omdat fundamentalisten het discours zijn gaan bepalen. We moeten het monopolie op hun interpretatie doorbreken. Het is de geest, niet de letter. Als we dat voor ogen houden, kunnen we verder.

"Wat het liberale jodendom deed, is dat ze een stap hoger zette. Dat de liberale islam dat nu nog niet kan, is omdat ze nog maar net ontkiemt. Maar het stroompje is er al, ook al rekent nog maar 0,01 procent van de moslims zich ertoe."

Vandaag spreekt Maajid Nawaz de Socrateslezing uit van het Humanistisch Verbond. De opname is te zien op www.socrateslezing.nl

Maajid Nawaz: 'Het is niet zo schizofreen als het lijkt.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden