Ik zag ze denken, meid, je bent er ingetrapt

Westerse vrouwen en Afrikaanse mannen. Journaliste Femke van Zeijl had er dezelfde vooroordelen over als de meeste mensen: zij wil een exotische verrassing aan haar arm, hij een ticket naar Europa. Totdat ze zelf verliefd werd op een Nigeriaanse man.

Femke van Zeijl (43) was al halverwege haar eerste roman 'Koning van de barraca's', toen ze besloot het boek een jaar weg te leggen. Sowieso al spannend, een roman schrijven als journalist die twee non-fictieboeken op haar naam heeft, maar het boek kwam ook te dichtbij. Van Zeijl verdiepte zich voor haar roman in de barraca's, de krakkemikkige en krappe dranklokaaltjes in de volkswijken van de Mozambikaanse hoofdstad Maputo. De plekken waar hoofdfiguur Daniel in Van Zeijls roman westerse toeristen naartoe brengt voor het 'echte Afrikaanse gevoel'. Weg van de chique tenten met expats. Daniel gaat in de barraca's aan het Amstelbier, terwijl hij voor die sukkels in uniseks-afritsbroek een lokaal biertje bestelt. De tandeloze kroegtijgers met hun verzonnen anekdotes en de klagende barmadams maken het authentieke decor compleet.

Daniel weet wat westerlingen willen. Specifieker: Daniel weet wat westerse vrouwen willen. Vooral de 'verwaarloosde exemplaren' met een 'hart voor Afrika', die in hun thuisland nooit op veel aandacht hebben kunnen rekenen. Die zijn het meest dankbaar en zodoende zijn 'meest lucratieve projecten'. Onderdak, kleding, geld voor zijn rooftochten in de bars. Alles krijgt hij van ze gedaan. Al zijn vrienden, die hem altijd dekken in geval van nood, bespelen deze vrouwen. Meestal voor het geld, soms voor de lol.

Zo lokt Daniel ook 'stokvis' Cristina - van voren net zo plat als van achteren - in zijn val. Voor de jongensachtige Portugese die met straatkinderen werkt, gebruikt hij zijn vaste scenario: met haar meefilosoferen over sociale ongelijkheid, tussendoor complimenten maken over haar uiterlijk en dan: het sms'je midden in de nacht dat hij niet kan slapen omdat hij zo aan haar moet denken. Dat allemaal voordat hij weer in het bed kruipt van zijn huidige westerse weldoenersvriendin. Die is Daniels gerotzooi met andere vrouwen zat en dreigt hem dus berooid en dakloos achter te laten. Cristina is het volgende vangnet.

Journaliste Van Zeijl heeft het tijdens de 12 jaar dat ze nu door Afrika bezuiden de Sahara reist zo vaak zien gebeuren. "Van de Françaises die verliefd worden op hun djembéleraar in Burkina Faso, tot de oudere Britse vrouwen die niet bij jonge Gambiaanse mannen weg te slaan zijn. Dat laatste is sekstoerisme, zoals mannen dat al jaren doen. En toch is het anders bij vrouwen. Westerse mannen hebben minder moeite met het concept van seks in ruil voor cadeautjes of geld, maar de vrouwen geloven stiekem in ware liefde. Dat maakt de relaties tussen westerse vrouwen en Afrikaanse mannen interessanter."

Dat ze die relaties van dichtbij heeft geobserveerd merkt de lezer aan de details. Aan de sluwe manier waarop Daniel Christina bewerkt. "Toen ik in het begin door Afrika reisde, was ik ook ondersteboven van de mannenaandacht. Ik kreeg de ene liefdesverklaring na de andere. Dat gebeurt in Nederland niet. Ik snap dat zoiets je overdondert." Maar het is ook te merken aan pijnlijke passages, zoals de open hand van Daniel onder de tafel in een restaurant. Cristina moet daar haar geld in leggen als de rekening komt, zodat het lijkt of hij betaalt en niet zij. Het hoort allemaal bij het toneelstuk waar ze beiden aan meewerken. Maar waarom?

Trophy Wife

Waarom vallen al die hoogopgeleide, witte vrouwen überhaupt zo hard voor arme Afrikaanse jongens die overduidelijk niet deugen? En wat brengt deze gewiekste gasten tot dit verdienmodel? Terwijl Van Zeijl die vragen al schrijvende probeerde te beantwoorden, werd ze zo halverwege haar boek zelf het onderwerp van haar roman. Toen ze al in Nigeria woonde, werd ze stapelverliefd op een Jamaicaans-Nigeriaanse man, met wie ze inmiddels getrouwd is. Terwijl ze zichzelf zo had voorgenomen dat ze dat niet zou laten gebeuren. "Nu kijken mensen mij aan alsof ik mijn man, die ook schrijver is, onderhoud. Je ziet ze denken: 'meid, je bent er ook ingetrapt'. Soms krijgt mijn man op straat de opmerking '419', de codenaam voor de beruchte Nigeriaanse internet-oplichters."

Mensen denken vaak dat Van Zeijl een 'trophy wife' is, iemand om mee te pronken. "Helaas is het in Nigeria nog steeds zo dat blanken een streepje voor hebben. Ik wilde in het begin van mijn verblijf in Nigeria, waar ik nu ruim twee jaar woon, bijvoorbeeld een baan zoeken om meer midden in de samenleving te staan in plaats van die van buitenaf te observeren. Ik kreeg de meest belachelijke functies aangeboden. Zoals schooldirecteur, terwijl ik daar geen enkele bevoegdheid voor heb. Dat hinderde niet, want ze denken dat een school met een witte directeur hoger aanzien zal hebben. Het interesseerde de man die me aan wilde nemen ook echt niet wat ik dan wel kon, waardoor mijn kleur en de aannames eromheen een echte kennismaking in de weg stonden."

Ze moest het boek een jaar lang wegleggen. Het verhaal kwam te dichtbij. "Hoe kon ik garanderen dat mijn relatie wél zuiver was? Van beide kanten. Was hij voor mij niet een mooie, zwarte man om mee te koop te lopen? En hoewel hij nooit iets van mij zou accepteren, heb ik toch meer geld. Zou hij misbruik van mij kunnen maken? Nigeria is bovendien een macho-samenleving, waar mensen hem toch zien als mijn baas. Hij heeft bijvoorbeeld geen rijbewijs, dus ik rij altijd. Maar als we bij een garage komen voor reparaties, praten ze tegen hem en niet tegen mij. Is totale gelijkwaardigheid tussen ons mogelijk? Dat ging allemaal door mijn hoofd totdat de totale verliefdheid al die vragen van tafel veegde."

Maar het verschil tussen geliefden - of dat nou oprechte liefde is of niet - van twee verschillende kleuren en uit twee verschillende werelddelen, blijft. Ook tussen Daniel en Cristina - immers afstammeling van de kolonialen die Daniels voorouders uitgebuit hebben. Het leidt soms tot woede, dat gedeelde, akelige verleden. Bijvoorbeeld als Daniel kwaad wordt om het gedrag van een aantal Nederlandse toeristen die hij vermaakt. Dan roept hij zichzelf gefrustreerd tot de orde: je kunt niet bijten in de hand die je voedt.

Daarom vindt Van Zeijl dat haar eerste roman toch weer een journalistiek boek is geworden. De relaties tussen de witte vrouwen en de Mozambikaanse mannen gaan over zoveel meer dan een onwaarschijnlijke of ongeloofwaardige liefde. "Het gaat over macht, politiek, cultuur, gender, maar ook over kolonialisme en racisme. Al die grote bewegingen spelen mee bij zo'n relatie. De reden dat ik er een roman van heb gemaakt, is omdat ik anders het vertrouwen van veel mensen om me heen zou beschamen. Non-fictie kon in dit geval gewoon niet."

Raakvlakken

Van Zeijl wilde met dit boek ook aannames doorbreken: dat arme mensen per definitie goed zijn bijvoorbeeld. Dankzij de doortrapte cynicus die Daniel is, geneest de lezer van 'Koning van de barraca's' daar snel van. "Het was best eng om hem neer te zetten als een meedogenloze klootzak. Want het is een arme jongen, en arme mensen hebben ons medelijden. Maar Daniel is meer dan dat, hij heeft een verhaal en een boeiende achtergrond."

Gaandeweg het boek wordt duidelijk hoe Daniëls verleden zijn huidige overlevingsmechanismen hebben doen ontstaan. Christina blijkt ook niet enkel naïef. Zij profiteert net zo hard van Daniel. De op school gepeste Portugese wil haar oud-klasgenootjes haar exotische liefde in het gezicht wrijven en plaatst daarom veel foto's met Daniel op Facebook.

Daarmee hebben de twee meer gemeen dan aanvankelijk gedacht. "Ook hebben ze beiden hun moeder vroeg verloren. Die raakvlakken vind ik belangrijk, want ik heb een hekel aan exotisme. Dan zet je een punt achter elke vorm van identificatie. Mijn man en ik zijn beiden schrijvers, ook een soort etnische groep op zichzelf, en we zijn beiden kleine zelfstandigen. Dus soms heb ik geld, soms hij. Daarin zijn we gelijk."

Toch komen Cristina en Daniel nooit echt nader tot elkaar. Dat komt tot uiting in de knap geschreven, droevige scènes die Van Zeijl steeds vanuit hun beider perspectief schrijft. Terwijl Cristina uit wraak naar een chique club gaat in de hoop dat de spoorloos verdwenen Daniel via via hoort dat zij zonder hem een leuke avond heeft gehad, ligt hij beroofd en in elkaar geslagen in een sloppenwijk nadat zijn huidige vriendin hem op straat heeft gegooid. Net wanneer de lezer denkt alles te snappen, blijkt de kwestie toch weer gelaagder.

Van Zeijl: "Uiteindelijk komt het erop neer dat een relatie waarin de één medelijden heeft met de ander niet werkt. Cristina blijft Daniel zien als zielig, waardoor zij chantabel is en blijft. Maar daardoor leert zij Daniel ook niet echt kennen. Zij blijkt bovendien niet eens te weten hoe haar beste Mozambikaanse vriendin aan haar geld voor de huur en sexy uitgaanskleding komt. Cristina heeft niet echt contact met de wereld waar ze in leeft. Zij heeft net zoveel desinteresse voor Daniel als hij voor haar heeft. Zoals zoveel weldoenersmeisjes uit het Westen. Ze worden ingevlogen, poseren met zwarte baby's, plaatsen die foto's op Facebook en gaan weer weg. Denkend dat ze iets veranderd hebben."

De Afrikaanse man over de witte vrouw

De Congolees-Nederlandse student, blogger en dichter Kiza Magendane kreeg een bak kritiek over zich heen toen hij op de site van OneWorld een column schreef waarom volgens hem witte vrouwen zich zo tot Afrikaanse mannen aangetrokken voelen. Omdat 'ze groot geschapen zijn', omdat 'ze anders zijn dan alles waar deze gefrustreerde vrouwen zich hun hele leven tegen verzet hebben' of omdat ze 'een interessant sociologisch of antropologisch onderzoeksobject vormen'. Zo kreeg Magendane ooit van een vriendinnetje te horen: 'ik ben vooral geïnteresseerd in de persoon achter jou.' "Ik moest verklaard en onderzocht worden." Hij ging zelfs zover te concluderen dat "de Afrikaanse man indirect slachtoffer is van deze progressieve vrouwen." In de Paradies-trilogie, van de Oostenrijkse regisseur Ulrich Seidl, wordt ook een deprimerend beeld geschetst over de relatie tussen Europa en Afrika aan de hand van sekstoerisme aan de Keniase kust; oudere witte vrouwen en jonge Keniaanse jongens.

Wie is Femke van Zeijl?

Femke van Zeijl (Berkel-Enschot, 1971) is een Nederlandse freelancejournalist met sinds 2012 Lagos, Nigeria, als standplaats. De afgelopen twaalf jaar reisde ze op eigen houtje onder andere naar Rwanda, Congo, Angola en Burkina Faso om reportages te maken voor Opzij, OneWorld, Marie Claire, NRC Handelsblad en nrc.next. Twee non-fictieboeken schreef ze. Het eerste, 'Een nacht in een vijzel', gaat over vrouwen in Afrika. Voor 'Gin-tonic & cholera', over het Afrikaanse stadsleven, woonde Van Zeijl in zes Afrikaanse steden. 'Koning van de barraca's' is haar eerste roman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden