'Ik wilde het verhaal vertellen zoals mijn opa het heeft opgeschreven'

Meltem Halaceli (1978), arabiste en schrijfster

"Ik heb mijn grootvader nooit gekend, hij is ver voor mijn geboorte gestorven. Sulayman Hadj Ali heette hij, geboren in 1892 in Adana, aan de zuidelijke kust van Turkije, destijds nog het Osmaanse Rijk. Zijn voorouders zijn daar zo'n 200 jaar eerder neergestreken. Hij was een Arabische alawiet, een boerenjongen.

Ik wist weinig van hem en mijn vader kon ook niet veel vertellen. Hij was zelf nog maar een kind toen Sulayman overleed. Maar mijn opa had wel memoires achtergelaten. Die hebben jarenlang in de boekenkast gestaan bij familie in Adana, totdat mijn vader ze meenam naar Nederland, zo'n tien jaar geleden.

Het frustreerde hem dat hij het niet kon lezen. De memoires waren geschreven in het lokale Syrisch-Arabisch, maar mijn vader is met de Turkse taal opgegroeid. Hij heeft daarom een vertaling laten maken in het Turks. Maar ik ontdekte dat die niet altijd klopte. Iets waar mijn opa drie pagina's aan wijdde, was in de vertaling teruggebracht tot vijf zinnen.

Ik was bijna klaar met mijn studie Arabisch en wilde aanvankelijk een scriptie schrijven over een Syrische dichter. Maar ik heb toen besloten de tekst van mijn grootvader opnieuw te vertalen. Dat was best lastig, want hij schreef in een lokaal dialect dat niet op de universiteit werd onderwezen.

Ik werd heel erg geraakt door zijn verhaal. Mijn opa heeft veel meegemaakt. Hij werd in 1912, twintig jaar oud nog maar, opgeroepen voor het Osmaanse leger en was jaren ver van huis. Zijn hele leven werd overhoop gegooid. Hij gaat van Gallipoli naar Palestina, is krijgsgevangene in Cairo. Uit zijn verhaal blijkt een grote veerkracht, maar ook nederigheid. Hij vraagt bijvoorbeeld verschillende keren: 'O, waardige lezer, keer mij je rug niet toe, maar leef je in in mijn situatie alsof je mij was.'

Het werd mijn opdracht om zijn verhaal te vertellen. Er zijn duizenden soldaten geweest die in de Eerste Wereldoorlog in het Osmaanse leger hebben gevochten, net zoals mijn opa. Maar dat leger bestond in die tijd voor 98 procent uit islamitische analfabete boerenjongens. Daarmee zijn de memoires van mijn opa uniek. Hij heeft ook die anderen een stem gegeven.

Eerst dacht ik dat ik er misschien een film van kon maken, totdat een redacteur suggereerde om een boek te schrijven. Daar heb ik wel een tijd over moeten nadenken. Ik wist niet of ik dat kon. Schrijven is voor mij iets bijzonders. Maar toen dacht ik aan de twijfels van mijn grootvader. Hij was geen historicus, geen geleerde, geen wetenschapper. Zijn positie was er helemaal niet naar om te gaan schrijven, maar hij heeft het toch gedaan.

Voor het boek heb ik het nodige historische onderzoek gedaan, krantenarchieven in Istanbul en Ankara afgezocht. Ik ben naar Beiroet gereisd om een idee te krijgen van wat een langdurige oorlog betekent, wat die met mensen doet. En ik ben naar Adana gegaan om te praten met familie. Helaas leverde juist dat spanningen op.

Zoals gezegd had ik ontdekt dat de Turkse vertaling van de memoires niet altijd klopte. Het was hier en daar nationalistisch ingekleurd. Maar ik wilde het verhaal vertellen zoals mijn opa het in het Arabisch heeft opgeschreven. Dus inclusief onderwerpen die taboe zijn in het huidige Turkije. Ze willen liever niet horen dat er aan het begin van de Turkse Republiek vervelende dingen zijn gebeurd.

De familie in Turkije had de memoires eigenlijk aan het Turkse leger willen schenken, maar voor mijn vader was dat een angstaanjagend idee. Voor hem is dit het laatste wat hij nog van Sulayman heeft. Daarom blijven ze hier."

Meltem Halaceli: De vergeten geschiedenis van mijn grootvader Sulayman Hadj Ali. Memoires van een alawiet Athenaeum-Polak; 248 blz. euro 17,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden