'Ik wil de werkelijkheid in essentie tonen'

De witte verf heeft plaats gemaakt voor materialen uit de natuur. Toch voelt Herman de Vries (80) zich nog een Nul-kunstenaar. Een boek en tentoonstellingen werpen nieuw licht op de Nul-beweging die vijftig jaar geleden radicaal wilde breken met de traditionele kunst.

Keurend bekijkt Herman de Vries (80) in het Rijksmuseum Twenthe zakjes met lavendelzaad in allerlei kleurvariaties, van grijzig tot paarsblauw. Restaurator Ingeborg Smit wil weten of de juiste kleur is gekozen. Het zakje met diepblauw zaad springt eruit, maar is afgevallen omdat deze variant minder sterk geurt dan de meer ingetogen kleuren.

Het lijkt zo simpel te realiseren, vertelt Smit, dit kunstwerk van Herman de Vries. Strooi 54 kilo lavendelzaad op de vloer en maak er een mooi egaal veldje van. Maar toch wil ze graag van de kunstenaar horen of het veld erbij ligt zoals hij het bedoelde. De Vries kijkt nog eens goed naar de proefzakjes en het lavendelveld in de museumzaal.

Het ziet er goed uit, vindt hij, al mogen de randen wel iets meer aflopen. Het lijken nu net dijkjes. Dat het geheel daardoor minder strak wordt en de zaadjes gemakkelijker wegrollen, geeft niet. "Het moet er vooral niet te esthetisch uit zien", zegt De Vries.

Met de geur is in ieder geval niets mis. In een groot deel van het museum ruikt het al naar lavendel. Maar een discussie over de geur heeft geen zin, zegt de kunstenaar resoluut. "Geur kun je niet definiëren. Met taal krijg je daar geen vat op."

Kunstenaar Herman de Vries (1931, Alkmaar) woont al veertig jaar in Eschenau, een dorp in het Steigerwald in Zuid-Duitsland. Vrijwel elke dag brengt hij een paar uur door in het uitgestrekte bosgebied rondom zijn huis.

Die 200 ha bossen zijn zijn atelier. Ze leveren het materiaal voor zijn werk dat voor een groot deel bestaat uit 'verzamelingen'uit de natuur: reeksen uitgewreven aardmonsters, bladeren en ander plantaardig materiaal, opgeplakt op vellen papier of op een andere manier geordend. Maar ook konijnenkeutels, vruchten en kruiden.

De ene keer rangschikt hij de bladeren zo dat vooral de specifieke eigenschappen van een bepaalde plantensoort opvallen De andere keer benadrukt hij de verschillen tussen de afzonderlijke blaadjes of de variatie in bladvormen en -grootte. En als hij een veld maakt van 54 kilo lavendelzaad uit Zuid-Frankrijk, gaat het hem vooral om de geur- en kleurbeleving.

De Vries is een eigenzinnige - sommigen zeggen eigengereide - kunstenaar die al vijftig jaar een bijzondere positie inneemt in de Nederlandse beeldende kunst. Zijn naam spelt hij zelf conseqent zonder hoofdletters 'om hiërarchieën te vermijden'.

Hij woont inmiddels al zo lang in Duitsland dat hij zich verontschuldigt voor de germanismen die er zijn ingeslopen. Afgelopen week was hij een aantal dagen in Nederland omdat er tegelijkertijd meerdere exposities van zijn werk werden geopend.

Een kunstopleiding heeft hij nooit gevolgd. Gelukkig maar, zegt hij, want die had hem maar beïnvloed. "Nu ga ik volstrekt mijn eigen gang."

Na de middelbare tuinbouwschool werkte hij vanaf 1952 als plantkundige bij de Plantenziektekundige dienst in Wageningen en het Instituut voor toegepast biologisch onderzoek in de natuur in Arnhem. In de jaren zestig maakte hij enige tijd deel uit van de Nul-groep en internationale Zero-beweging (zie het verhaal hiernaast), samen met de kunstenaars Armando, Jan Henderikse, Henk Peeters en Jan Schoonhoven. In die periode maakte hij compleet witte schilderijen.

Hoewel zijn werk is opgenomen in de collecties van gerenommeerde musea in binnen- en buitenland, is Herman de Vries bij het grote publiek minder bekend dan zijn generatiegenoten Armando en Schoonhoven. Dat heeft ongetwijfeld ook met de aard van zijn werk te maken, dat aan de ene kant heel toegankelijk oogt maar tegelijkertijd ook steevast de vraag oproept waarom zijn verzamelingen kruiden, grassen en bladeren als kunst worden betiteld.

De Vries wil dat graag uitleggen en gaat er even bij zitten, op een bankje naast het lavendelveld. Kunst is voor hem 'een visuele presentatie die bijdraagt tot bewustzijn of bewustwording'. Met zijn werk wil hij de ogen van het publiek openen voor de natuur zoals die is. "Ik maak geen kunstwerk van de natuur en zoek ook nooit naar een esthetische compositie."

Hij legt bijvoorbeeld vellen papier met lijm onder een boom zodat de bladeren die erop vallen blijven kleven. "Ik hoef daar verder niets aan te doen, want een blad valt altijd goed. Als mensen dat zien, worden ze zich misschien meer bewust van de natuurlijke processen die zich afspelen. Mijn kunst heeft geen directe boodschap, maar ik hoop wel dat mensen er anders door gaan kijken en zien hoe mooi de natuur van zichzelf is."

In de visie van De Vries is de natuur in al haar aspecten kunst en heeft hij daar als kunstenaar niets aan toe te voegen. Dat de relatie tussen mens en natuur verstoord is, staat voor De Vries vast. "Mensen zijn los geraakt van de natuur en denken dat de tv en dat apparaatje in hun hand waar ze de hele dag op kijken, de echte werkelijkheid tonen. Maar de primaire werkelijkheid, dat is de natuur."

De belangstelling voor de natuur groeide in zijn jeugd, toen zijn ouders vaak met hem naar de duinen gingen. De natuur is in zijn ogen ook een onuitputtelijke bron van inspiratie. Voorlopig kan hij nog jaren vooruit, zegt hij. Een van zijn mooiste ervaringen beleefde hij in Zuid-Frankrijk waar hij de vloer van een museumzaal bedekte met 108 kilo lavendelzaad.

In Zuid-Frankijk, met al zijn lavendelvelden? "Ja, dat lijkt nogal een open deur, maar toch vielen alle Fransen compleet stil toen ze mijn lavendelveld zagen. En dat is ook mijn taak als kunstenaar: de ogen van mensen openen door ze een deel van de wereld te laten zien dat ze denken te kennen, maar dan net anders dan ze gewend zijn. Pas dan worden ze zich er weer van bewust hoe mooi en bijzonder de natuur is, gewoon zoals die bestaat, zonder dat ik daar iets aan toevoeg."

In zoverre is hij nog steeds een echte Nul-kunstenaar, vindt De Vries. "Ik begon met witte schilderijen, later maakte ik reliëfs waarin toeval het beeld bepaalde. Nu haal ik objecten uit de natuur, maar ik voeg niets toe. Net als bij mijn witte schilderijen wil ik nog steeds de werkelijkheid in essentie tonen. Zero is het punt waarnaar ik steeds terugkeer."

Voor een overzicht van alle exposities over Herman de Vries, in onder meer Rijksmuseum Twenthe, in en rond Diepenheim en bij galerie Wit in Wageningen:

www.herman80.nl, www.rijksmuseumtwenthe.nl en www.kunstvereniging.nl

De tentoonstelling Nul = 0 is t/m 22 januari te zien in Stedelijk Museum Schiedam, www.stedelijkmuseumschiedam.nl

Het Gemeentemuseum Den Haag wijdt een kleine expositie aan Nul-kunstenaar Henk Peeters, www.gemeentemuseum.nl

De Nul-beweging in exposities
Het boek Nul = 0, de Nederlandse nulgroep in een internationale context is verschenen bij NAi Uitgevers, 27,50 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden