'Ik voel me een gelukkige uitzondering'

Ze trok naar Schotland om voor de 92-jarige Harry te zorgen. Maar, ontdekte schrijfster Tjitske Jansen daar, je moet niet weglopen voor wat je goed kan. Ook al is het soms doodeng. "Ik weet dat de angst voor mislukken irrationeel is."

NOOR HELLMANN

Les 1

Zet je gevoel opzij bij het schrijven

"Jaren geleden, toen ik in Arnhem een toneelopleiding volgde, had ik een tuin waar op een dag de eerste papaver was uitgekomen. Ik herinner me dat de tranen in mijn ogen stonden: dat rood was zo mooi. Ik wilde erover schrijven maar realiseerde me dat ik dan eerst goed naar die bloem moest kijken en mijn gevoel opzij moest zetten. Dat kostte moeite. Het is prettig om vanuit je gevoel te schrijven, maar iets wat goed voelt wordt niet automatisch goed als je het vanuit emotie opschrijft.

Dezelfde ervaring had ik later weer toen ik voor mijn scriptie het toneelstuk 'Suiker' van Hugo Claus probeerde te analyseren. Ik had helemaal geen zin om er analytisch naar te kijken, maar ik merkte dat als je het wel doet die tekst nog aan kracht wint. 'Suiker' werd op die manier meer van mij, leek het, zoals dat ook met de papaver was gebeurd omdat ik er heel precies naar had gekeken."

Les 2

Vertrouw op jezelf

"Als puber dacht ik niet erg na over wat ik wilde worden, ik wist alleen dat ik iets in de kunsten wilde gaan doen, theatermaken of schrijven. Mijn vader probeerde mij ervan te overtuigen dat ik beter rechten kon studeren: daar verdiende je geld mee. Maar geld interesseerde me niet en voor rechten had ik geen enkele belangstelling. Toch ben ik hem dankbaar, want doordat hij mij op de nadelen en gevaren wees van een vrij leven als kunstenaar ging ik er na de middelbare school meer over nadenken en besefte ik dat dat toch echt was wat ik wilde.

Ik ben een jaar naar de kunstacademie gegaan en heb daarna een theateropleiding gevolgd. Veel mensen die daar afstudeerden gingen vervolgens als acteur communicatietrainingen geven voor bedrijven en instellingen. In de kroeg hoorde ik hun verhalen, als ze vroegen wat ik deed voelde dat ongemakkelijk: ik wilde schrijven maar ik had nog niets gepubliceerd. Kon ik de verwachting waarmaken? Houvast bood een uitspraak van Gertrude Stein die ik van mijn toenmalige geliefde hoorde: 'Als je iets lang genoeg belangrijk maakt gaan anderen het vanzelf ook belangrijk vinden.' Ik vond dat mooi gezegd: als je iets echt wilt, krijg je het voor elkaar."

Les 3

Als je een herinnering opschrijft zie je pas wat er is gebeurd

"Nadat ik voor het eerst werk naar de uitgever had gestuurd, kreeg ik een brief waarin stond: 'Dat je kunt schrijven is duidelijk, maar het is los zand. Je moet kiezen: of je maakt een dichtbundel of je schrijft een roman.' Uiteindelijk heb ik besloten er een dichtbundel van te maken. In mijn tweede dichtbundel 'Koerikoeloem' is het onderscheid tussen poëzie en proza niet zo duidelijk. Dat geldt eigenlijk ook voor mijn prozadebuut 'Voor altijd voor het laatst', dat is opgebouwd uit korte stukken tekst. Het is af en toe wel minder luchtig van toon dan mijn vorige bundels. Ik heb een antenne voor tragikomische situaties, maar bij mijn laatste boek dacht ik voor het eerst: het hoeft niet altijd grappig te zijn.

Ik werk vanuit herinneringen en beelden. De functie van het opschrijven van een herinnering is dat je dan soms pas ziet wat er eigenlijk is gebeurd. Dat overkwam mij toen ik beschreef hoe twee meesters van mijn lagere school bij ons thuis kwamen praten hoe het verder moest met mij, het ging namelijk niet echt goed sinds de scheiding van mijn ouders. De uitkomst van het gesprek was dat de meesters en mijn moeder mij lieten kiezen bij wie van de twee meesters ik het liefst een tijdje wilde wonen. Toen vond ik dat niet vreemd, nu denk ik: wat een rare situatie! Ik kwam in huis bij de meester van mijn voorkeur. Hij en zijn vrouw zijn heel belangrijk voor me geweest. Er was rust en aandacht, ik voelde me er gelukkig. Daarna ben ik via het netwerk van school en kerk nog bij verschillende andere pleeggezinnen geweest."

Les 4

Kies de juiste leraar

"Ik heb veel geluk gehad met de mensen die ik in mijn leven heb ontmoet. Maar misschien heb ik ook een talent voor het kiezen van de juiste mensen. Ik ben leergierig en ga als een magneet af op anderen van wie ik iets kan leren. Op school had ik een leraar geschiedenis die zei: de meesten van jullie zullen naar de universiteit gaan, denk niet dat je overal even goed in moet zijn, maar zorg ervoor dat je erachter komt welke leraar je moet hebben.

Dat advies heb ik in mijn oren geknoopt. Op het hbo had ik meteen door bij welke leraar ik moest zijn. Het is een gevoel dat iemand je iets kan bieden wat je op dat moment nodig hebt. Later vertelde een psychiater mij dat iedereen vanaf zijn geboorte wordt gehersenspoeld. Als je dat in de gaten krijgt, kun je er maar het beste voor zorgen dat je in ieder geval door iets goeds wordt gehersenspoeld. Hij zei ook dat, wanneer je veel hebt gemist in je leven, je moet doen wat je kunt om wat je gemist hebt alsnog op te zoeken en in jezelf te ontwikkelen.

Niet alleen op universiteiten en andere opleidingen gaat het erom te weten bij wie je moet zijn. Het is belangrijk de goede mensen om je heen te verzamelen."

Les 5

Gebruik een spiritueel verlangen niet als excuus

"Mij bekroop weleens het wanhopige gevoel dat ik altijd iemand was die op anderen leunt om op de been te kunnen blijven, zou ik zelf ooit een ander kunnen helpen? Het was dan ook een heel mooie ervaring toen Harry, een 92-jarige Schotse man wiens familie ik had ontmoet, mij vroeg of ik zijn verzorgster wilde worden. Tweeënhalf jaar ben ik bij hem geweest, in een boeddhistisch centrum in Schotland waar hij woonde. Ik had het niet willen missen, het is het bijzonderste wat ik heb gedaan.

Toch was het ook een beetje gek: ik was 36 toen ik vertrok, mijn net verschenen tweede bundel 'Koerikoeloem' was succesvol, waarom zette ik mijn leven opzij voor een oude man? Op dat moment vond ik het belangrijk om te doen, we konden wat betekenen in elkaars leven. Uiteindelijk ben ik teruggestuurd door Ringu Tulku Rinpoche, een boeddhistische leraar die de hele wereld rondreist en destijds in Schotland was. Hij zei: 'It's no time for you to have a holiday, go back to Amsterdam.' Ik werd me ervan bewust dat het volgen van een spiritueel pad, het zoeken naar waarheid, hoe oprecht ook, vaak wordt gebruikt om iets waar je misschien goed in bent niet aan te gaan."

Les 6

Wees een goede opvoeder voor jezelf

"Ik geloof dat iedereen een talent meebrengt. Iets waar je goed in bent gaat vaak als vanzelf en daar zou je iets mee moeten doen. Freud schijnt geschreven te hebben: 'Als je je herinnert waar je als kind van droomde dan is dat een bron van geluk.' Als je daarbij stilstaat, helpt dat bij het zijn wie je bent. We zijn bedoeld om vrij te zijn maar de meeste mensen zijn in systemen aan het functioneren. In veel werksituaties moet je meer waarde toekennen aan het economische, het rendementsdenken, dan aan je persoonlijkheid. Er is een soort arbeidsethos dat werken niet leuk mag zijn.

Ik voel me een gelukkige uitzondering, houd me bezig met dat wat ik graag doe, al zijn er ook dingen waar ik altijd weer tegen opzie. Ik ben een faalangstig iemand. De eerder genoemde psychiater heeft eens vastgesteld dat ik zowel bovengemiddeld bang als bovengemiddeld ondernemend ben. Een ingewikkelde combinatie: als je de ondernemingslust aanmoedigt kom je in situaties waarvoor je terugschrikt, houd je het veilig dan onderneem je niks. Hoewel ik geregeld lezingen houd en al twintig jaar schrijfcursussen geef kan ik me daar van tevoren absurd druk om maken. Dat vreet zoveel energie dat ik me afvraag: moet ik dit wel willen? Maar ik weet tegelijk dat de angst voor mislukken irrationeel is, en eenmaal bezig vind ik het fantastisch. Ik probeer mezelf op te voeden en genoeg dingen te doen die ik spannend vind zodat ik me ontwikkel."

Les 7

De juiste houding op het podium is passieve bereidheid

"Als ik lesgeef houd ik mezelf voor dat het niet om mij gaat, ik sta daar om mensen wat te leren. Toch ben ik me erg bewust van mijzelf. Daarentegen ben ik juist heel relaxed als ik tijdens een optreden een tekst moet voorlezen. Het scheelt dat de woorden al op papier staan, maar het heeft ook te maken met een les van theatervernieuwer en regisseur Grotowski die we leerden tijdens onze theateropleiding. Volgens hem is de juiste houding voor een acteur passieve bereidheid: je moet niet te graag willen, blijf jezelf. Die passieve bereidheid komt mij van pas als ik op een podium sta. Eén keer vergat ik die houding, dat was tijdens een optreden voor een zaal met vooral in zichzelf geïnteresseerde BN'ers. Ik probeerde indruk te maken op Carice van Houten die vooraan stond - het was een van mijn slechtste optredens. Overigens leek zij nu juist wel geïnteresseerd in mijn teksten en voordracht."

Les 8

Doe een Business Bootcamp

"Op middelbare scholen en festivals voorlezen uit eigen werk en schrijfles geven op universiteiten en scholen zijn strategieën om geld te verdienen, want van mijn boeken kan ik niet leven. Om te leren hoe ik meer geld kan verdienen waardoor ik me beter kan richten op mijn boeken, heb ik begin dit jaar een Business Bootcamp gedaan. Daar heb ik veel aan gehad. Een van de dingen die ik er heb geleerd is beter onderhandelen om daarmee mijn positie te verbeteren. Het lijkt vaak wel of kunstenaars, schrijvers en verzorgers eigenlijk niet te veel geld mogen vragen voor hun werk - dat doe je uit liefde. Ik vind dat een heel rare gedachte, alsof je werk geen waarde heeft.

Inmiddels is mijn inkomen verdubbeld. Ik verdien meer doordat ik bijvoorbeeld zelf een schrijfcursus aanbied, zonder tussenkomst van een organisatie. Er was in korte tijd al een wachtlijst voor die workshop. Ik moet wel oppassen dat de balans niet doorslaat nu ik zo bezig ben met geld te verdienen, er moet ruimte blijven om te kunnen schrijven. Ik wil niet dat mijn volgende boek - dat over geld zal gaan - zo lang op zich laat wachten als mijn vorige boek."

Les 9

Zorg voor jezelf, geef aan een ander

"Ik merk vaak dat je gelukkig wordt van geven aan anderen. Dat is ook wat ik in het boeddhistisch centrum leerde: je moet er voor anderen zijn. Maar een bijna tegengestelde ervaring had ik nadat ik bij terugkomst borstkanker bleek te hebben. Als je opeens ernstig ziek bent weet je niet waar je aan toe bent, je vraagt je af of je misschien nog maar beperkt te leven hebt. Uiteindelijk viel het gelukkig mee maar ik had wel al mijn energie voor mezelf nodig, ik moest echt leren voor mezelf te zorgen.

Hoe belangrijk dat is ontdekte ik ook tijdens Bootcamp. Daar ondervond ik tijdens een spel met echt geld dat je pas kunt geven als je eigen situatie stevig en stabiel is."

undefined

Tjitske Jansen

Tjitske Jansen (1971) groeide op in Barneveld in een gezin met drie kinderen. Na haar vwo-examen begon ze aan een beeldende-kunstopleiding aan de Hogeschool voor de Kunsten in Arnhem en stapte daar na een jaar over naar de theateropleiding. Daarnaast studeerde ze enige tijd Nederlands aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Bekendheid als dichteres kreeg ze in 2003 met de succesvolle eerste dichtbundel 'Het moest maar eens gaan sneeuwen', waarover de Poëziekrant schreef: 'De treffende eenvoud en heldere taal veroveren je'. De tweede poëziebundel 'Koerikoeloem' (2007) werd bekroond met de Anna Bijns Prijs. Dit jaar verscheen haar prozadebuut 'Voor altijd voor het laatst', dat de shortlist voor de Bronzen Uil haalde.

Jansen geeft schrijfworkshops; ze schreef daarnaast toneelteksten voor verschillende theatergroepen, werkte als actrice en ontwikkelde educatief materiaal over toneelschrijven voor basisscholen. Haar gedichten las ze voor op grote festivals als Lowlands, Saint Amour en de Nacht van de Poëzie, maar ook in huiskamers, bejaardentehuizen, gevangenissen, psychiatrische inrichtingen en scholen. In 2011 kreeg Jansen, voor een periode van vijf jaar, een etage toegewezen in het Witsenhuis in Amsterdam. Sinds 1943 wordt dat deels bewoond door letterkundigen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden