'Ik schaam me niet voor mijn vader'

De vader van zangeres en theatermaakster Leoni Jansen was 'fout' in de oorlog; hij vocht aan Duitse zijde. Deze week verschijnt Jansens boek 'Geheim' en gaat de gelijknamige theatervoorstelling in première.

TEKST DANA PLOEGER FOTO'S MAARTJE GEELS

Les 1

Ontrafel het geheim

"Mijn vader was bijna tien jaar dood en al die tijd had ik nauwelijks aan hem gedacht. Ik vond dat wonderlijk en raar van mezelf, maar ik liet het zo. Mijn leven zat in die tijd vol vrienden en kinderen, ik maakte concerten en programma's, reisde veel naar Afrika.

Tot ik in 2008 zes weken vrij nam om de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella te lopen. Ineens was hij daar. Ik liep alleen door de velden en 'voelde' dat mijn vader naast me liep. In mijn hoofd hoorde ik hem tegen me praten. Ik bleek nog niet klaar met het hoofdstuk 'mijn vader'. Daar in die velden kwam mijn gevoel voor hem weer een beetje terug.

Achteraf bleek dat de eerste stap te zijn naar mijn boek en de voorstelling 'Geheim'. Vanaf die tijd ben ik langzaam maar zeker het verhaal van mijn vader gaan uitzoeken. Ik ontdekte dat hij, toen hij achtttien was, met de Duitsers in Noord-Afrika heeft gevochten. Daarna was hij jarenlang krijgsgevangene in Amerika en zat tot 1948 zijn straf uit in Nederlandse kampen en gevangenissen.

Dat familiegeheim heb ik ontrafeld en geordend. Mijn verleden had me, zonder dat ik het al die jaren echt in de gaten had, behoorlijk in de weg gezeten."

Les 2

Veroordeel niet

"Toen ik zestien was hoorde ik voor het eerst dat mijn vader fout was in de oorlog. Mijn familie wist dat allang, maar zweeg erover. Ik herinner me nog dat ik een keer uit school kwam na een les over de Tweede Wereldoorlog. Ieder kind vertelde wat zijn of haar ouders hadden 'gedaan' in de oorlog. Behalve ik. Ik wist niets.

Toen ik er thuis naar vroeg, antwoorden mijn ouders: 'Dat vertellen we als je zestien bent'. Soms verlangde ik naar dat grote geheim, maar ik vroeg er niet naar. Ach, we hadden wel meer geheimen; ik mocht ook niemand vertellen dat we naturisten waren.

Op mijn zestiende vertelde mijn vader het eindelijk. Hij zei: 'Ik ben heel stom geweest in de oorlog. Ik heb met de Duitsers gevochten in Afrika en ben daarna door de Amerikanen gevangen genomen.'

Hij zei ook 'Ik heb er heel veel spijt van.' Dus die littekens kwamen niet van een motorongeluk? 'Nee, die waren van de oorlog'.

Ik was enigszins teleurgesteld. Ik had een spannender verhaal verwacht. Pas toen ik het stiekem aan mijn vriendje vertelde, drong de betekenis ervan tot me door. Mijn vader was 'fout' geweest; een oorlogsmisdadiger.

Toch heb ik me nooit geschaamd voor mijn vaders verleden. Ik veroordeel zijn keuzes niet, en ik vergoelijk ze ook niet."

Les 3

Ieder mens is goed én fout

"Los van de termen goed en fout in de context van de oorlog, vind ik het woord 'fout' echt verschrikkelijk. Ik begrijp best dat je de wereld overzichtelijker maakt door alles in goed óf fout te verdelen maar ik weiger daaraan mee te doen. Ieder mens is goed én fout. Mooi én naar.

Mijn vaders keuzes, het geheim en het jarenlange stilzwijgen heb ik niet als last ervaren. Wat mij als kind wel heeft beïnvloed, waren de effecten van mijn vaders keuze. Zijn oorlogstrauma ging gepaard met het voortdurend flipfloppen van stemmingen, alcohol- en pillengebruik en extreme uitingen. Dát heeft mij getekend. Ik was altijd op mijn hoede.

Mijn ouders lieten hun liefde voor mij veelal afhangen van die termen goed of fout. Ik telde niet mee, als ik in hun ogen iets verkeerds deed. Mijn vader was daar heel extreem in. Zeer afkeurend in zijn afwijzing of juist intens smorend in zijn liefde. Daar heb ik als twintiger jarenlang voor in therapie gezeten.

In positieve zin heeft mijn 'foute vader' ervoor gezorgd dat ik zonder oordeel naar anderen probeer te kijken. Ik werk al mijn hele leven met mensen uit verschillende culturen, religies en achtergronden. En ik probeer altijd van iedereen één gekte of afwijking te tolereren. Iedereen heeft wel iets."

Les 4

Sla een nieuwe weg in

"Eenmaal thuis van mijn pelgrimstocht begon ik niet direct in mijn vaders verleden te spitten. Ik voelde wel dat ik 'iets' wilde, maar liet het eerst rusten. Pas toen ik bij toeval in het Nationaal Archief ontdekte hoeveel informatie er was, dook ik erin. Daaruit bleek hoe bijzonder mijn vaders situatie was; een van de weinige collaborateurs die in Afrika hadden gevochten. Ik werd nieuwsgierig. Ik houd ontzettend van avontuur en er viel zoveel te ontdekken. Ik heb alle plaatsen bezocht waar hij in de oorlog is geweest. Van de Tunesische woestijn, waar hij vocht met Rommel, de bevelhebber van het Duitse korps in Afrika, tot voormalige krijgsgevangenenkampen in Texas en New Mexico. In Nederland bezocht ik de gevangenis in Veenhuizen. Ik moest alles zien, ervaren, doorvoelen.

Het was één grote, spannende ontdekkingsreis, bij vlagen heel heftig en emotioneel. Ik geloof dat je iets nieuws kunt creëren als je een moeilijkheid in je leven écht aangaat. Dit boek voelt voor mij als zo'n nieuwe weg. Eerst bewandelde ik ten opzichte van mijn vader steeds dezelfde weg; van aantrekken en afstoten, van houden van en haten - steeds hetzelfde stuk, maar bij vlagen 180 graden gedraaid. Nu loop ik op een nieuwe weg; die van gelijkwaardigheid en milde beschouwing. Ik zie mijn vader nu als mens die is opgegroeid in de complexe werkelijkheid van de oorlog. En die de foute kant koos."

Les 5

Wees geen toeschouwer

"Ik ben er nooit exact achter gekomen waaróm hij het heeft gedaan. Het is wel grappig dat iedereen zijn reden wil weten, vooral om zelf te weten waar ze staan. Ik kan wel verschillende dingen bedenken, maar voor mij is het belangrijk dát hij het heeft gedaan.

Tijdens mijn zoektocht heb ik me ook vaak afgevraagd wat ík gedaan zou hebben. Of hoe het was gelopen als mijn vader andere keuzes had gemaakt. Het leven hangt vaak van toevalligheden aan elkaar. Het waren de vele gesprekken met mensen die mij hierin inzicht gaven. Zoals een gesprek met de wijze, ontroerende Ed van Thijn. Het Joodse kind dat destijds was blijven leven, sprak met de dochter van de foute vader. Vooral zijn mildheid raakte me. Zijn leidraad is: 'Heb de vreemdeling lief!' Volgens hem is het belangrijk dat je geen toeschouwer blijft, maar dat je actief handelt als er iets mis gaat. En dat je kritisch bent op de groep waar je bij hoort.

Dat onderschrijf ik volledig. Hij zag ons beiden als slachtoffers van de oorlog. Omdat we allebei hebben geworsteld met een geheim, waarover het niet eenvoudig is je te uiten omdat het omgeven is met schaamte. Dat vond ik een groots gebaar.

Ik ben blij dat ik dit verhaal heb uitgezocht. Het boek is niet bedoeld als rehabilitatie van mijn vader. Het heeft mijn bewustzijn vergroot en me tegelijkertijd ook nederig gemaakt tegenover mensen en hun keuzes. Je weet pas of je het goed hebt gedaan in het licht van de geschiedenis. Achteraf is dat gemakkelijker te duiden dan op het moment zelf."

Les 6

Gooi het open

"Dat de gordijnen nu open zijn en iedereen ons geheim ziet, treft niet alleen mijzelf. Ik heb daar ook mijn familie in meegetrokken. Dat had ik van te voren niet voorzien. Zo heb ik gesprekken gevoerd met de hoogbejaarde zussen van mijn vader. Enkelen had ik dertig jaar niet gesproken. Ze vertelden over mijn vader als kind en gaven kleur aan zijn jeugd, over hoe Wim was als broertje. Over hoe hij jarenlang niet thuis had gewoond maar bij een paar kinderloze tantes. En over het geheim.

Zij wisten van Wim. Van zijn keuze voor de Duitsers en zijn korte lidmaatschap van de NSB. Ze vonden het vreselijk en hebben erg geworsteld met het geheim. Een van mijn tantes was bijvoorbeeld 52 jaar getrouwd en had het nooit aan haar man verteld. Hij hoorde het pas die middag toen ik langs kwam. Wim bleef haar broertje.

Ik had me van te voren niet gerealiseerd hoeveel impact onze gesprekken hadden op mijn tantes. Na al die jaren stilte. Tegelijk verbaasde ik me over hun veerkracht. De Jansens zijn krachtige en tegelijkertijd erg theatrale mensen. Een van hen belde me onlangs, en zei dat ze 'er erg mee had gezeten', maar dat ze het nu 'een plekje had gegeven'.

Zo'n leven lang zwijgen verstoort alles. Ook de mooie dingen. Ik geloof dat het altijd goed is om het open te gooien. Hoe verdrietig en moeilijk ook."

Les 7

Schrijven heelt

"Ik heb het schrijfproces als zeer helend ervaren. Na mijn eerste bezoek aan het Nationaal Archief zou ik aanvankelijk een paar dagen naar België gaan om wat liedjes te schrijven. Het enige wat uit mijn pen kwam was proza. Toen ik alles opschreef, werd het een verhaal. Ik moest het buiten mezelf leggen er de angel uit te halen.

Dat schrijven was heel louterend en ordenend. Daar houd ik van en dat past bij me. Door alles te ordenen, herschik ik mezelf ook een beetje. Voor mij zijn er nu een heleboel cirkels rond. Het klopt weer en het zit me niet meer in de weg. Ik kan er nu over vertellen en zingen zonder dat het me ten volle emotioneert.

Tijdens mijn vrij luchtige voorstelling lukt dat prima, deels omdat ik me beschermd voel door mijn twee muzikanten. Maar ook omdat ik er nu anders in sta. Ik heb het boek niet dichtgedaan, maar dit hoofdstuk wel afgesloten.

Toch blijft het balanceren. Bij het liedje 'Desperado' bevind ik me op het randje. En ook wanneer ik de foto van mijn vader laat zien aan het publiek, die ik aan het einde van mijn zoektocht vond. Een foto van een jonge, blonde knul met zijn leven nog voor zich. Zo'n jochie nog.

Het is bijzonder hoe mensen op de voorstelling reageren. Ik krijg veel reacties; ook van mensen met ouders in het verzet. De herkenning zit 'm in het niet praten, het verzwijgen van de oorlog, maar ook in het leren kennen van je ouders, in de zoektocht. Mijn verhaal raakt meer mensen dan ik van te voren had kunnen denken."

Leoni Jansen
Leoni Jansen (57) is zangeres en theatermaakster. Ze begint haar carrière als televisiepresentator van nieuws- en cultuurprogramma's als het 'Jeugdjournaal', 'Lopend Vuur', 'Uit de Kunst' en 'Jansen & Co'.

Eind jaren tachtig legt ze zich toe op zingen en regisseren. Ze maakt voorstellingen met vrouwen uit de hele wereld, maar vooral uit Afrika.

In haar soloprogramma's zingt ze voornamelijk folkmuziek en Keltische liedjes. Ze brengt de cd's 'Nina', 'Second Wind' en 'Third Road' uit. Deze week verschijnt haar boek 'Geheim' over het oorlogsverleden van haar vader. Hierover gaat ook haar nieuwe voorstelling met haar vaste muzikanten Erik Rutjes en partner Onno Krijn. De cd bij de voorstelling heet 'Storyteller'.

Leoni Jansen heeft twee zoons uit een eerder huwelijk.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden