'Ik republikein? Zeker niet'

Hij bestudeerde de Nederlandse samenleving intensief, maar is ook altijd buitenstaander gebleven. Scheidend SCP-directeur Paul Schnabel (64): 'Ik voelde me anders dan anderen, maar nooit een slachtoffer'.

Paul Schnabel past helemaal in het profiel van mensen die reclameblaadjes te allen tijde buiten de deur willen houden. Hoogopgeleid, een drukke werkweek die weinig tijd overlaat, een mooi huis zonder rommel, aanhanger van het milieuvriendelijke D66. Maar de man die deze maand afscheid neemt van het Sociaal en Cultureel Planbureau leest elke folder die op zijn deurmat valt. "Ik wil ze allemaal zien. Reclamefolders vertellen het verhaal van wat mensen belangrijk vinden, ze weerspiegelen relaties in het gezin, tussen mannen en vrouwen. Ze laten zien hoe de samenleving tegen bepaalde dingen aankijkt, of hoe het zou moeten. Ondernemers zetten hun product neer, en dat doen ze bewust. Bij reclamebureaus werken veel 'natuurlijke sociologen', mensen die kijken wat er in de samenleving speelt."

Zelf is Schnabel ook socioloog, maar eentje die deze wetenschap heeft gestudeerd en er zijn vak van heeft gemaakt. Sinds 1998 is hij directeur van het SCP, dat de leefwereld en de opvattingen van de Nederlanders in kaart brengt. Integratierapporten, studies over de generaties, de tweejaarlijkse rapporten 'De sociale staat van Nederland' en de 'Emancipatiemonitor': er gaat geen week voorbij of er ligt weer een nieuwe publicatie van het SCP, vol cijfers en statistieken, maar ook altijd gevolgd door een presentatie van directeur Schnabel.

In die rapporten en in zijn gebundelde columns ('Rare jaren. Over welzijn en welvaart in Nederland') voorziet hij cijfers en trends van rake waarnemingen en typeringen. "Het gaat goed met mij, maar slecht met ons", is zijn bekendste. Die uitspraak refereert aan de talloze onderzoeken die aangeven dat mensen tevreden zijn over hun eigen leven, maar bezorgd over de samenleving. Hij vergeleek moderne mensen met voetballers: die willen schitteren, maar ze kunnen alleen scoren dankzij hun team. Mensen zijn geïndivualiseerd, maar ze zoeken toch de bescherming en de kracht van de groep, constateert Schnabel.

En er is de wijsheid uit de reclamefolder. Tijdens de Oranjegekte rond het wereldkampioenschap voetbal kwam de intellectueel met een voorbeeld uit de folder van Blokker. "Dit jaar kon je er een straatpakket Oranjeversiering voor tien huizen kopen", wist hij te melden. Ook veel inzicht haalt hij van de televisie. 'Journaal', 'Nieuwsuur', 'Pauw en Witteman', maar ook 'Hello Goodbye', 'Ik vertrek', 'TV-kantine' of 'Blik op de Weg'- de verhalen van gewone mensen vindt hij razend interessant.

De inhuldiging van de nieuwe koning wordt een groot Oranje-evenement. Gaat u meedoen, in oranje pak?
"Nee, ik hou niet van die massadingen. Ik vind het prachtig, ik kijk er met plezier naar, maar ik hoef er niet zelf aan mee te doen."

Bent u republikein?
"Zeker niet. Ik zie geen enkele reden om het systeem te veranderen. Als socioloog heb ik wel geleerd dat niet alleen het rationele telt. Het principe van erfopvolging is niet rationeel: als het nu zou verdwijnen, zouden we niet nog eens op zoek gaan in Duitsland naar een familie die dit wil. Maar in de basis van de samenleving zitten altijd sterk irrationele elementen: één stam, één verleden, één taal."

Is dat ook de reden dat het koningshuis zo populair is?
"De monarchie is belangrijk voor de eenheid. Niet alleen van het land, maar ook van gezin en familie. De koninklijke familie staat symbool voor alle families, zoals het gezin van de president dat in Amerika is. De familie heeft een voorbeeldfunctie. Er wordt getrouwd, gescheiden, er worden kinderen geboren, een partner of een kind is ziek. Alle mooie en lelijke dingen van het leven komen in die familie bij elkaar.

"En ze zijn altijd bij je. Iedereen van na 1970 heeft uitsluitend herinneringen aan Beatrix. De begrafenis van prins Bernhard en van prins Claus waren massabijeenkomsten. De mensen probeerden daar een glimpje van te zien. Dat bedoel ik positief: ze zochten naar iets wat ze konden herkennen."

Is het feest van de troonswisseling ook een uiting van gemeenschapszin?
"Nou, gemeenschapszin... Ik denk eerder een gevóel van gemeenschap. Een gezamenlijke viering geeft mensen zeker het gevoel iets met zijn allen te doen. Het Oranjegevoel wordt steeds sterker. Bij de Olympische Spelen in Londen sprongen twee landen eruit: Nederland met oranje en Brazilië met groen en geel. Bij andere landen zie je dat niet zo sterk. Rood, wit, blauw zijn de kleuren van de staat. En Oranje is de kleur van het volk. Een student hoorde ik ooit zeggen: 'Oranje? Ja, het schijnt dat de koninklijke familie ook zo heet'."

Voor het koningsboek wordt iedereen gevraagd zijn of haar droom voor dit land te verbeelden. Wat zou uw droom zijn voor Nederland?
"Op dit moment vooral dat we uit de recessie komen. Dat de werkgelegenheid weer verbetert en de angst wordt weggenomen dat het verder naar beneden gaat."

Geen sociaal-culturele verandering?
"Die economie is een belangrijke sociale omstandigheid. Neem de plannen voor de werkloosheidsuitkering. Nog maar een jaar WW, dan 70 procent van het minimuminkomen en dan bijstand. Dan ben je 53 en dan kom je niet meer aan het werk. Vervroegd pensioen bestaat ook niet meer, je moet twaalf jaar in de bijstand. Je kunt je hypotheek niet meer betalen, je loopt vast.

"Het zal voor het kabinet heel lastig worden om de WW-plannen ongeschonden door de de Eerste Kamer te krijgen. PVV en SP doen zeker niet mee. D66 ook niet, aan die partij heeft het kabinet bovendien niet genoeg. Het CDA en ook de ChristenUnie zullen het kabinet op dit punt niet snel helpen. De plannen schaden de middenklasse en het gezin, de verzorgingsstaat is gebouwd op het christen-democratische gedachtengoed met het gezin centraal. Ik denk dat er wel water bij de wijn wordt gedaan."

U waarschuwde vaak voor de groep mensen die 'outsider' is, zich buiten de maatschappij voelt staan. Zal die groep door zo'n maatregel groeien?
"Dat durf ik niet direct te zeggen. Je ziet wel meer het gevoel dat de politiek heeft gefaald. Dat er weer een partij kan inspelen op het sentiment 'wij worden gepakt'. Kijk naar de grote steun voor 50Plus. Ik denk dat mensen die overwegen op Henk Krol te stemmen echt niet verwachten dat zijn partij wel een einde kan maken aan de problemen die ze voelen, maar hij verwoordt wel hun gevoel dat die maatregelen hen zwaar zullen raken.

"We moeten niet vergeten dat de gedachte van William Beveridge, grondlegger van de Britse verzorgingsstaat, vooral was dat je mensen een basisinkomen moet geven, omdat ze anders vatbaar worden voor communisme of fascisme. Dat je dan zondebokmechanismen krijgt: anderen zijn de schuld van onze ellende. Dat zie je bijvoorbeeld in Griekenland en Italië ook weer de kop opsteken. Het verschil in ratio en emotie. Heel Europa zag Monti graag doorregeren, maar de Italianen stemden anders."

Maar daar zijn Nederlanders toch veel te nuchter voor?
"Ik denk dat we weinig reden hebben om ons op de borst te kloppen. Denk aan de LPF, Rita Verdonk en de PVV. De SP heeft die rol op een bepaalde manier ook vervuld. En nu is er 50Plus. Henk Krol belooft van alles. Kijk, veel ouderen hebben een bescheiden aanvullend pensioen. Ouderen zijn echt niet rijk. Maar de meeste rijken zijn wel oud. Van de ouderen is 2,5 procent arm, bij andere groepen ligt dat veel hoger. De afstand tussen wat mensen beleven en hoe het is, die is groot. Als die cijfers Krol worden voorgehouden, zegt hij altijd 'dat klopt wel, maar toch..'

"Het gevoel van ouderen is wel te begrijpen: je kunt niet meer terug de arbeidsmarkt op, je kunt je niet meer verbeteren. Dat zorgt voor een gevoel van afhankelijkheid."

Wat gaat u doen na uw afscheid? Een hobby?
"Ik blijf hoogleraar in Utrecht, ik blijf doorwerken, schrijven en lezingen geven."

Nog even terug naar dat ideaalbeeld uit de reclamefolders: dat gaat altijd over gezinnen. Dat gaat niet over u, u woont alleen.
"Een op de zes Nederlanders is alleenstaand, dat wordt vaak vergeten. Mensen denken dat je daarvoor kiest, maar het kan gewoon ook zo lopen. Het idee dat iedereen in een relatie zou moeten, willen en kunnen leven, dat wordt nogal eens overschat. Vooral dat 'kunnen', denk ik.

"Ik kan mij nog steeds verbazen over mensen die drie maanden na een scheiding alweer met iemand anders samenleven. 'Is dat niet wat vroeg?', zou ik mij dan afvragen. Het gaat vaak om mannen, die kunnen blijkbaar niet voor zichzelf zorgen. Koken, wassen, strijken, dat heb ik wel geleerd. Natuurlijk zijn er momenten dat ik het mis, maar steeds vaker denk ik ook wat de nadelen zouden zijn als ik met iemand in huis rekening zou moeten houden."

U lijdt niet onder het vooroordeel 'die is alleen, met hem zal wel iets mis zijn'?
"Daar trek ik me eigenlijk weinig van aan. Het is natuurlijk echt niet allemaal leuk geweest. Toen ik dertien, veertien jaar oud was, kwam het besef dat ik homoseksueel was. Daar kon je toen met niemand over praten, dat was verschrikkelijk. Je schat de reactie van je omgeving in en je wordt terughoudend. Je bent bang dat mensen het aan je kunnen zien, of dat je de underdog wordt, dat je wordt gepest. Nog steeds zeggen mensen daarover weleens 'je hebt ervoor gekozen'. Soms in de vorm van een beleefdheidsformulering. Maar een kind kiest niet. Je krijgt door dat er iets anders is. In het begin is iedere homo eenzaam. Dat zal nu nog spelen, toen zeker. Je gaat je wapenen. Je wilt ook laten zien dat je niet zwak bent."

Bent u mede daardoor altijd buitenstaander gebleven?
"Ik heb geleerd het gewone leven af te kijken. Ik ben blijven observeren. Dat kan toch zijn doordat je anders bent. Ik weet het ook van Joodse vrienden, dat gevoel. Veel beroemde sociologen zijn Joods. Je weet dat je er niet helemaal bij hoort. Aan de andere kant heeft die ervaring mij als kind ook sterk gemaakt. Je wilt niet het slachtoffer worden, je laat jezelf zien. Ik ben leiding gaan geven. En met deze baan heb ik natuurlijk volop meegedaan."

'Bange witte vijftiger'
Paul Schnabel wordt in juli 65. Hij is geboren in Bergen op Zoom en opgegroeid in Breda, in een gezin met een katholieke moeder en een vader die 'niks' was. Hij werkte bij de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming en bij Stimezo, de vereniging van abortusklinieken. Van 1977 tot 1992 was hij hoofd onderzoek van het huidige Trimbosinstituut, kenniscentrum voor geestelijke gezondheidszorg. Vervolgens was hij decaan van de Netherlands School of Public Health, en, sinds 1998, directeur van het SCP. Een jaar na die benoeming trok hij de aandacht met een lezing onder de titel 'de multiculturele samenleving is een illusie'. Critici noemden hem een 'bange witte vijftiger' die allochtonen zou willen 'witwassen'. Schnabel is sinds 1986 hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. Dat blijft hij ook na zijn pensionering. Hij is onder andere commissaris van Shell Nederland en penningmeester van het Koninklijk Concertgebouworkest. Tot voor kort was hij columnist bij Het Financieele Dagblad en NRC. Nu schrijft hij nog columns voor Maarten!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden