Ik probeerde beleefd te zijn

Ze wordt het boegbeeld van de antiglobalisering genoemd, maar door de radicale antiglobalisten verfoeid, omdat ze niet het systeem omver wil werpen maar het aan andere regels wil binden. Een gesprek met de Britse econome Noreena Hertz.

Een echt dilemma was het. Zou Noreena Hertz de uitwassen van globalisering bestrijden temidden van haar vrienden op het World Social Forum in Brazilië? Of zou ze naar het World Economic Forum in New York gaan om de vijand, vooral de top van het bedrijfsleven en politici, van binnenuit te masseren?

Het werd New York. Ze trok een wit, Bianca-Jagger-achtig broekpak aan om serieus genomen te worden door het driedelige grijs. Wie haar complimenten gaf omdat ze er goed uitzag kreeg te horen dat het pak wel was ontworpen door ,,het eerste antikapitalistische modelabel'' Boudicca.

,,Het was een uitgelezen kans om tegenover het bedrijfsleven te staan'', vertelt de Britse Hertz (33). Ze sprak met de topmannen van Renault, van Time AOL, van Cisco Systems, van ING. De mannen hadden het over de ongelijkheid en de onrechtvaardigheid in de wereld en over wat ze daaraan wilden doen. Ze dachten aan filantropie, geld doneren. ,,Toen zei ik, en ik probeerde beleefd te zijn, dat er behalve schurkenstaten ook schurkenbedrijven zijn. Als ze het daarmee eens zijn, zouden ze ook vinden dat er meer regulering nodig is voor het internationale bedrijfsleven, milieuwetgeving, ethische regels voor zakendoen en dat ze meer belasting moeten gaan betalen. Dan ontstaat die rechtvaardiger wereld die ze voor ogen hebben. Dat was niet wat ze wilden horen. Alleen Louis Schweitzer van Renault zei dat hij het me eens was. De rest vond regulering geen goed idee. Het bedrijfsleven zou zelf, vrijwillig, wel dingen ondernemen om de wereld te verbeteren.''

Weinig gerustgesteld verliet Hertz New York. Toch ziet ze één lichtpunt. Vier jaar geleden ging het in het skioord Davos, waar normaal gesproken het prestigieuze World Economic Forum plaatsvindt, alleen nog over winst. Nu praten bedrijfsleven, politici en wetenschappers onder elkaar over de gevolgen van globalisering. Volgens Hertz is dat vooral de verdienste van de anti-globaliseringsbeweging waar ze zelf deel van uitmaakt. In haar laatste boek (The silent take-over) betoogt Hertz dat globalisering de ongelijkheid in de wereld heeft vergroot, dat multinationals veel te veel invloed hebben op politieke besluitvorming en dat de democratie daardoor in gevaar is. Hertz is in Nederland om de net uitgekomen Nederlandse vertaling (De stille overname, uitg. Contact) te promoten, wat goed lukt want na drie dagen is de uitgever al aan een tweede druk begonnen.

Met de anti-globalisten heeft Hertz een wat dubbelzinnige verhouding. Na een zeer snelle studie aan onder meer de London School of Economics werkte Hertz voor de Wereldbank. Uitgezonden naar Rusland in 1992, zag ze hoe ontwrichtend de vrije markt kan werken. Ze vertrok bij de Wereldbank en werd het jonge, goedgebekte gezicht van de antiglobalisten. Vorig jaar in Davos stond ze nog buiten te demonstreren in plaats van binnen lezingen en discussies af te lopen. Ook in Seattle, waar de vergadering van de vrijhandelsorganisatie WTO plaatsvond, was ze erbij. Maar Hertz is geen revolutionair. Ze is niet tegen het kapitalistisch systeem, tegen de vrije markt of tegen vrijhandel. Dat komt haar op haatpamfletten te staan op de websites van het meer radicale deel van de anti-globaliseringsbeweging.

Hertz is een hervormer. Ze bestrijdt de cijfers van haar ex-werkgever -de Wereldbank- niet, die zeggen dat de economie van arme landen die hun grenzen openstellen, harder groeit. Maar ze zet daar een batterij andere getallen tegenover. Over de groeiende kloof tussen arm en rijk binnen landen en in de hele wereld, over het aantal kinderen (34000 onder de vijf jaar) dat elke dag sterft aan de gevolgen van armoede, over de multinationals die de verkiezingingscampagne van president Bush hebben gesteund.

Haar kritiek op de markt ondersteunt ze met een groot aantal losse voorbeelden. Van Amerikaanse kinderen die in de klas naar reclames moeten luisteren in ruil voor sponsoring tot Russische werknemers waarvan de levensverwachting drastisch is gedaald.

Haar oplossing is vervolgens niet om 'het systeem' omver te werpen of de grenzen voor handel te sluiten. Ze zoekt het in de institutionele hoek. Een sterke, mondiale, tegenkracht moet er komen. Behalve de WTO, de wereldhandelsorganisatie, zou er ook een WSO, een sociale wereldclub moeten zijn. ,,In de WTO praten de handelsexperts, die hebben geen verstand van arbeidsomstandigheden of milieu. De WTO laat zich te veel leiden door de sterke lobby van het bedrijfsleven.'' En de sociale instituties die er zijn, zoals de ILO en de UNDP die onder de Verenigde Naties vallen moeten niet met een fooitje worden afgescheept, als het aan Hertz ligt.

Hoewel er weinig zicht op is dat die tegenkracht binnen afzienbare tijd van de grond zal komen, probeert Hertz niet pessimistisch te zijn. Dat topmensen en politici op fora als dat in New York nu in ieder geval praten over de gevolgen van globalisering is ,,een begin''. Als de ondernemers maar niet in de valkuil van de liefdadigheid terechtkomen.

,,Dat moeten ze niet zien als een vervanging van wat de overheid doet. Zaken als hulp, schuldverlichting, blijven noodzakelijk. Overheden zijn verantwoordelijk voor herverdeling van welvaart. Shell geeft in Nigeria 19 miljoen dollar uit aan sociale programma's. Dat is prachtig. Maar het zijn wel de 'sterke merken' die dat doen. Die bedrijven kunnen hun aandeelhouders uitleggen dat het 'merk' beter wordt van dit soort activteiten. Dat geldt niet voor al die onbekende bedrijven waar Nike en anderen hun spullen vandaan halen.''

Een kennis van haar reist door arme landen en snuffelt in afvalcontainers en achterafsteegjes naar sporen van die bekende fabrikanten. Veel bewondering heeft ze voor hem. Maar om nou massaal op zoek te gaan naar 'onbekende bedrijven die slechte dingen doen', dat lijkt Hertz toch ook niet de weg naar een betere wereld. ,,De regels van het spel moeten veranderen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden