Ik, mijn dubbelganger en de film

In opvallend veel films komen dit jaar dubbelgangers voor. Zo ook in de gerestaureerde versie van Fassbinders klassieker 'Despair', die vanaf morgen te zien is in de bioscoop. Waarom keert de dubbelganger juist nu zo frequent terug op het witte doek?

My one regret in life is that I am not someone else", aldus Woody Allen. De New Yorkse regisseur zegt het in interviews maar saai te vinden om een leven lang met een en dezelfde persoon opgezadeld te zitten. De aantrekkingskracht van het acteren zit voor Allen in het feit even een ander te kunnen zijn, een inbreker of een goochelaar, en te verdwijnen in een fantasie, weg van zichzelf. Zo is de 78-jarige regisseur vanaf morgen, en voor het eerst sinds jaren, weer te zien in een film van een collega. In John Turturro's komische 'Fading Gigolo' speelt Allen een berooide boekhandelaar die een goudmijn aanboort als pooier van zijn vrijgezelle employee, gespeeld door Turturro.

De wens om een ander te zijn is een opvallende constante in de cinema, een medium waarvoor het motief van de dubbelganger zo'n beetje lijkt uitgevonden. In de bioscoop wemelt het momenteel van de dubbelgangers, de 'lookalikes'. Zo keert morgen een Fassbinder-klassieker terug in de filmtheaters die het Doppelgänger-motief op ingenieuze wijze inzet. Het gaat om Fassbinders gerestaureerde Nabokov-verfilming 'Despair' uit 1978 met Dirk Bogarde als Hermann Hermann, de Russische eigenaar van een lila geverfde chocoladefabriek in Duitsland die anno 1930 - de nazi's zijn in opmars - over de kop dreigt te gaan. Dat dreigende faillissement brengt hem, in combinatie met een midlife-crisis, een overspelige vrouw en de algehele malaise waarin Duitsland verkeert, in een geestelijke crisis. Hermann komt steeds zichzelf tegen, hij ziet zich door zichzelf geobserveerd, en bedenkt uiteindelijk 'een reis naar het licht'. De enige oplossing lijkt om zich radicaal van zijn eigen identeit te ontdoen.

Naderende ondergang

De dubbelganger is natuurlijk ouder dan de cinema. Hij komt al voor in teksten uit de Oudheid en duikt veelvuldig op in de Renaissance. In de Duitse Romantiek verschijnt de dubbelganger als ontmoeting met het eigen ik. In de negentiende eeuw wordt hij geïdentificeerd met de vijandige kant van een persoon. In Dostojewski's 'De Dubbelganger' uit 1846 hebben we te maken met een projectie van de eigenschappen die de hoofdpersoon begeert. De verbeelding schept als het ware een alter ego dat eerst vriend is, daarna vijand. In die zin is de dubbelganger de aankondiger van de naderende ondergang.

Dat zie je goed verbeeld in de nieuwste Dostojewski-verfilming 'The Double' door de Engelse regisseur Richard Ayoade. Jesse Eisenberg is de verlegen, almaar sorry prevelende kantoorklerk Simon James die niet gezien wordt door zijn baas, en nog minder door het meisje van de fotokopieermachine op wie hij verliefd is. Simon is onzichtbaar, een nobody. Hij voelt zich als Pinokkio, geen echte jongen. Liefst zou hij zichzelf ontvluchten. En ziedaar, als bij toverslag is daar zijn dubbelganger die alles is wat Simon niet is: zelfverzekerd, sociaal, charismatisch, gevat en verleidelijk. Denk hier even terug aan 'De donkere kamer van Damocles' van W.F. Hermans, in de jaren zestig verfilmd door Fons Rademakers onder de titel 'Als twee druppels water'. Dorbeck die de actieve, agressieve kant symboliseerde van de passieve Ossewoudt. "Zoals deze man, zo had ik moeten zijn", zegt Ossewoudt.

De dubbelganger duikt steeds op in tijden van crisis, van geestelijke nood, en dat laatste wordt naar een hoger plan getild in Fassbinders 'Despair', een film die jarenlang niet te zien was maar die na grondige restauratie door de Fassbinder Foundation opnieuw in omloop is gebracht. Dirk Bogarde, het Britse acteurskanon dat in elke wanhopige blik de rijke geschiedenis aan Visconti-films laat doorklinken ('De Verdoemden', 'Dood in Venetië') is de chocoladefabrikant die zich spiegelt aan een zwerver, in hem zijn evenbeeld ziet, en een mogelijkheid om zichzelf opnieuw uit te vinden.

Dat laatste maakt 'Despair' tot zo'n pakkend psychologisch drama. Het gaat om iemand die zich bewust is van zijn waanzin, die de situatie waarin hij terecht is gekomen, begrijpt, en die kijkend naar zichelf, zijn leven een wending geeft. Dat het gefilmd is in een art deco-decor, in een soort spiegelkabinet, vol verdubbelingen, draagt alleen maar bij aan de begoocheling.

Je kunt je afvragen waarom al die dubbelgangers nu opeens opduiken. Wellicht heeft het ermee te maken dat Hitchcocks 'Vertigo' (1958), de moeder aller dubbelgangerfilms, twee jaar geleden werd uitgeroepen tot 'the greatest film of all time'. Dat was na een grootscheepse enquête van het Britse filmblad Sight & Sound. Het is goed mogelijk dat filmmakers zich daardoor lieten inspireren. Twee jaar is voldoende om een film van de grond te tillen.

We leven natuurlijk ook in een tijd waarin iedereen zichzelf continu verdubbelt, via Facebook, Twitter, Linkedin, Flickr, of hoe alle manifestaties van onze tweede en derde levens op internet ook heten. Het gaat steeds om een extensie van de eigen identiteit die - precies zoals de dubbelganger - een heel complex aan bewuste en onbewuste wensen, verlangens en angsten blootlegt.

Rest de vraag wat al die verdubbelingen precies doen, hoe we er weer vanaf komen als we er geen zin meer in hebben, en door wie ze allemaal worden bestudeerd, en voor welk doel.

Volop lookalikes in de bioscoop:

'Despair', de Nabokov-verfilming van Rainer Werner Fassbinder, met Klaus Löwitsch als dubbelganger van Dirk Bogarde, keert vanaf morgen gerestaureerd terug in de bioscoop.

In 'Enemy' is Jake Gyllenhaal de geschiedenisleraar die zijn dubbelganger ontwaart in een bijrolacteur.

In de Dostojewski-verfilming 'The Double' speelt Jesse Eisenberg de verlegen kantoorklerk Simon James en diens agressieve dubbelganger James Simon.

In de recente Patricia Highsmith-thriller 'The Two Faces of January' worden de dubbelgangers niet door dezelfde acteur vertolkt, maar door twee verschillende: Viggo Mortensen en Oscar Isaac.

In de Amerikaanse snotterfilm 'The Face of Love', eerder dit jaar in de bioscoop, is Annette Bening de weduwe die als een blok valt voor de dubbelganger van haar overleden man.

Dubbelgangers in alle soorten en maten (mentaal, fysiek, latent) duiken op in het grote Hitchcock-retrospectief dat van 24 juli t/m 12 oktober plaatsvindt in het Eye Filminstituut in Amsterdam, denk aan klassiekers als 'Vertigo', 'Psycho', 'Rebecca', 'Shadow of a Doubt' en 'Strangers on a Train'.

En ook in dat andere retrospectief in Eye, gewijd aan David Cronenberg, prijkt een illustere dubbelgangersfilm: 'Dead Ringers' met Jeremy Irons in de dubbelrol van de tweelingbroers Mantle, beiden werkzaam als gynaecoloog, en profiterend van het feit dat niemand hen kan onderscheiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden