'Ik kom door de achterdeur bij Liszt binnen'

Foto's, brieven, dagboeken, alles wat met Franz Liszt te maken heeft, is interessant voor Christo Lelie, recensent van Trouw. "Met een handgeschreven brief of een foto kom je heel dicht bij iemand in de buurt."

In de muziekkamer van Christo Lelie - pianist, organist en Trouw-recensent - kijkt Franz Liszt je van alle kanten aan. Tientallen foto's en lithografieën van de componist hangen aan de muren en staan op de instrumenten: behalve twee vleugels, een Broadwood-tafelpiano (hetzelfde merk had Liszt ook in huis), een kabinetorgel en twee harmoniums (ook beide van merken waarvan Liszt soortgelijke instrumenten bezat). In de kasten staan talloze boeken van en over Liszt en mensen die Liszt hebben gekend.

Lelie begon te verzamelen tijdens zijn conservatoriumtijd en is er niet meer mee opgehouden. Zijn collectie Liszt-memorabilia is mogelijk de grootste van Nederland in privé-bezit.

Van huis uit kreeg Lelie geen voorliefde voor Liszt mee. Dat was de tijdgeest: Liszt legde het af tegen Beethoven, Chopin, Schumann, enzovoorts. Slechts enkele van zijn 1300 werken waren in de jaren zestig bekend, waaronder de onvermijdelijke Tweede Hongaarse Rapsodie. Ook op het conservatorium had Liszt nog niet de status die hij nu heeft. Liszt werd beschouwd als een virtuoze salonheld, en dat was dat.

Voor Lelie veranderde dat toen hij op de radio een onbekend werk hoorde dat hem enorm raakte: de Sonate. Hij was zo gegrepen dat hij zich aansloot bij de pasopgerichte Liszt-Kring en zich in Liszt ging verdiepen.

Tijdens de avondjes van de Liszt-Kring hoorde hij onbekende werken, zoals de duistere, late stukken van de componist. Hij kwam er in aanraking met de negentiende-eeuwse wereld van Liszt. Zo reisden de leden van de kring gezamenlijk naar de Liszt-huizen in Boedapest en Weimar en bij een van de bestuursleden hingen talloze portretten van Liszt.

De verzamelkoorts sloeg over op Lelie en zo begon een levenslange zoektocht naar materiële zaken rond Liszt. Eerst met speurtochten langs antiquariaten in binnen- en buitenland, tegenwoordig vooral op internet. Zo kwam hij zeldzame negentiende-eeuwse boeken van en over Liszt, originele portretfoto's, eerste drukken van werken en zelfs enkele autografen en brieven van Liszt op het spoor.

"Het is een poging iemand van binnenuit te leren kennen", zo verklaart Lelie zijn verzamelwoede. "Met een brief of foto kom je heel dicht bij iemand in de buurt.

"Het interessante van Liszt is dat hij in het centrum van de negentiende eeuw stond. Hij kende heel veel componisten en kunstenaars als Lamartine, George Sand en Victor Hugo. Ik lees graag boeken uit deze periode. Liszt was niet alleen muzikaal veelzijdig en vernieuwend, hij verwerkte ook de andere kunsten in zijn werk. Dante, Faust, daar schreef hij over. Die filosofische en religieuze kant van hem boeit me zeer."

Ook als mens spreekt Liszt hem aan. "Je kunt je spiegelen aan zijn karakter. Hij deed ontzettend veel aan liefdadigheid, gaf altijd aan de armen. Hij gaf benefietconcerten, bijvoorbeeld voor het voltooien van de Dom in Keulen en voor het Beethoven-monument in Bonn.

"Een van mijn eerste bijzondere boeken was het Beethoven-album uit 1846, een prachtig boek vol met composities en gedichten gemaakt ter gelegenheid van de onthulling van dat Beethoven-monument. Ik kreeg het van mijn ouders bij mijn afstuderen. Daarin stond een tot dan toe onontdekt pianowerkje van Liszt, een fragment van zijn Beethoven-cantate, die in 1845 in Bonn is gespeeld.

"Na het lezen van dat boek heb ik het werkje op een huisconcert gespeeld en bezocht ik het monument. Ik probeerde alles over die onthulling te lezen en te onderzoeken. Ik vond een feestuitgave uit 1846 over de totstandkoming van het monument en dagboeken van mensen die erbij waren. Zo kom ik via een achterdeur het leven van Liszt binnen."

Het verzamelen begon voor Lelie met boeken van en over Liszt, zoals de allereerste biografie door Lina Ramann, waar Liszts laatste vriendin Carolyne zu Sayn-Wittgenstein zich nog mee heeft bemoeid. Daarna richtte hij zich op foto's, sommige met de handtekening van Liszt erop. Nog een stap verder ging het verzamelen van door Liszt zelf geschreven teksten en handschriften van mensen uit zijn omgeving, zoals leerlingen en vrienden. "Die fascineren me het meest. Een met de hand geschreven brief verraadt de persoonlijkheid. En dan heb je nog de inhoud van de brief die je soms iets kan vertellen over Liszts leven."

Heel trots is hij op een brief, keurig bewaard mét gefrankeerde envelop, waarin Liszt instructies geeft hoe hij zijn tweede Mephistowals uitgegeven wil zien. Andere handschriften zijn minder verheven. Lelie heeft ook een brief - hij bewaart ze in een bankkluis - waarin Liszt meneer Katz vertelt dat hij er 's avonds niet zal zijn. Aan ene Fräulein Therese schrijft hij enkel 'Mit herzlichem Dank und Gruss'.

Wie zijn Therese en meneer Katz? Die vraag maakt de brieven voor Lelie interessant. Wat kun je over het leven van Liszt afleiden uit zo'n brief?

Lelie: "Vaak vind ik een aanwijzing in een van de vele boeken die ik heb. Zo heb ik een boekje van de Duitse schrijver Richard Voss waarin een opdracht staat aan prinses Carolyne Sayn-Wittgenstein. Is dit boekje in het bezit geweest van de vriendin van Liszt of van haar dochter van wie een bibliotheekplakkertje in het boekje is geplakt? Gelukkig heb de autobiografie van Voss in de kast staan. Daarin ontdekte ik dat hij in 1878, toen zijn boek net uitgebracht was, op bezoek ging bij Carolyne. Zo weet ik nu bijna op de dag nauwkeurig wanneer zij 'mijn' boekje kreeg. Dit soort speurwerk vind ik het leukste. Niet alleen voor mijzelf, maar ook om erover te publiceren."

Het zijn soms maar kleine aanwijzingen. Zoals de uitgegeven brieven van een tijdgenote van Liszt, waaruit bleek dat zij aan Carolyne moest doorbrieven wat Liszt deed en met wie hij omging. Of de foto van de twee zusjes Stahr, oude vrijsters uit Weimar bij wie Liszt regelmatig in huis pianolessen gaf. Of de brief aan een wijnhandelaar om hem te bedanken voor de goede wijn. Daarin noemt Liszt namen van andere mensen uit zijn kennissenkring waarmee Lelie zijn sociale leven kan aftasten.

Lelie geeft het eerlijk toe: het is een soort gekte, dat verzamelen. Maar het heeft ook een zinvolle kant, benadrukt hij. Het levert kleine brokjes nieuwe kennis over Liszt op.

En met welk materiaal kom je nu het allerdichtst bij Liszt?

Lelie: "De notentekst. Als je zijn muziek zelf speelt, begrijp je Liszt het beste. Maar de achtergronden zijn wel een goede inspiratiebron om zijn werk te doorgronden en hopelijk beter te spelen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden