'Ik kan niet tot hem doordringen'

Nelleke Noordervliet beschrijft de zeventiende-eeuwer boeiend en empathisch, maar juist haar historische scepsis maakt 'Vrij man' tot iets bijzonders

Ergens halverwege Nelleke Noordervliets historische roman 'Vrij man, het leven van Menno Molenaar', met in de hoofdrol een in anatomie geïnteresseerde vertrouweling van raadspensionaris Johan de Witt, dacht ik: oh, die gaat ons straks natuurlijk in detail de moordpartij op de gebroeders De Witt uit de doeken doen. Ik zette me al schrap voor gruwelijke beschrijvingen. Maar ik zat ernaast, het boek heet niet toevallig 'Vrij man'. Het gedrag en de levensloop van Menno Molenaar laten zich niet zomaar voorspellen - als de De Witts vermoord worden, zit Molenaar al lang en breed in Amerika, hun dood is voor hem een nieuwtje uit het vaderland. Zijn leven loopt niet langs gebaande paden. Daarin lijkt hij op de mobiele wereldburger van tegenwoordig.

In de zeventiende eeuw komen de eerst kiemen van het rationalisme op, met Descartes en Spinoza - die laatste speelt trouwens een rolletje in dit boek. De Leidse student Molenaar wordt door het nieuwe gedachtengoed aangeraakt maar hij gaat er toch niet helemaal in mee. Daarvoor is hij te veel een opportunist, iemand die zich nergens helemaal aan overgeeft. Zijn loopbaan is typerend. Hij studeert theologie en medicijnen, maar neemt een dor en bureaucratisch baantje in dienst van Johan de Witt. Intussen fungeert hij ook als dubbelspion voor zowel Oranjeklanten als Republikeinen. Hij begint iets met de vrouw van een van zijn broodheren, en zelfs met die broodheer zelf, een sodomiet zoals dat toen heette. Als hij deze laatste vermoordt, vlucht hij naar de Nieuwe Wereld, waar de schrijfster hem op straat aantreft, pal na zijn dood, een in zijn hiernamaals dwalende zeventiende-eeuwer. Die letterlijke ontmoeting tussen historisch personage en hedendaags auteur verbeeldt het schrijfproces: hoe leeft een schrijver met zijn personage.

Noordervliet schildert vervolgens de geschiedenis en de epoche van Menno Molenaar levendig en kleurrijk en met een fijn gevoel voor de geest des tijds. Desondanks laat ze haar hoofdpersonen niet zo zeventiende-eeuws mogelijk spreken en handelen, eerder staat de frictie tussen vroeger en nu op het programma.

Daarin verschilt Noordervliet van Hella Haasse, met wie ze vaak wordt geassocieerd. Haasse leefde zich sterk in haar personages in, Noordervliet houdt juist enige afstand. Dat de auteur zelf in haar roman optreedt is geen flauwe schrijversgrap, maar een veelzeggend motief: ze loopt kritisch met haar verhaal mee en realiseert zich dat wij die lui van vroeger niet altijd even goed kunnen duiden.

Juist die historische scepsis tilt 'Vrij man' uit boven de gemiddelde historische roman. Verlichting, maatschappelijke beroering, persoonlijk leven, het is allemaal boeiend, empathisch en met veel gevoel voor detail beschreven, maar de boodschap van deze roman is de relatieve onkenbaarheid van de geschiedenis. Op zeker moment slaakt de schrijfster, plots verveeld met haar hoofdpersoon, een cri de coeur: "Mij vertrouwt hij niet. Het is zijn goed recht een onbetrouwbare verteller te zijn: ik op mijn beurt ben een onbetrouwbare luisteraar. Zijn onvolledigheid is mijn onvermogen tot hem door te dringen." Dat tekent Noordervliets verhouding tot de geschiedenis: je kunt haar oprakelen maar nooit helemaal herhalen en in kaart brengen.

Met Menno Molenaar zet Noordervliet overtuigend een twijfelachtig personage neer, een vrije jongen die liederlijkheid en ernst in zich verenigt en die in wezen ongrijpbaar blijft. Misschien is dat wel de ultieme boodschap van deze bijzondere historische roman: dat we niet alleen de geschiedenis maar ook de mens nooit helemaal leren kennen.

Nelleke Noordervliet: Vrij man, het leven van Menno Molenaar. Augustus, Amsterdam; 464 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden