Interview

'Ik kan me indenken dat jongelui genoeg hebben van WOII'

Johanna Reiss Beeld http://www.johannareiss.com/

Tien jaar oud was ze, toen ze op nieuwjaarsdag 1943 onderdook met haar zus. Vrijdag is de Joodse schrijfster Johanna Reiss eregast bij het Bevrijdingsfestival in Zwolle. “De subtiele speldenprikjes waarmee de oorlog begon zijn nu ook voelbaar.”

Voor het eerst is ze tijdens de Dodenherdenking en Bevrijdingsdag in Nederland. De 85-jarige Johanna Reiss ziet er een beetje tegenop. Welke emoties zullen er in haar hoofd komen boven drijven? Vrijwel direct na de Tweede Wereldoorlog verhuisde de vrouw die als Annie de Leeuw ter wereld kwam naar New York, de Amerikaanse stad die ze haar thuis noemt. Daar kan ze vier en vijf mei doorkomen zonder al te veel gedachten aan haar angstige jeugd.

Dit jaar is Reiss speciaal voor Bevrijdingsdag afgereisd naar de streek waar ze de laatste tweeënhalf jaar van de oorlog zat ondergedoken, om als dochter van een Joodse veehandelaar uit handen van de nazi’s te blijven.

Op het Bevrijdingsfestival in Zwolle geeft Reiss vrijdag een lezing. “Gisteren ben ik uit gaan eten hier in Winterswijk, waar ik ben geboren en nu logeer”, zegt Reiss in het Nederlands, hier en daar afgewisseld door een Engels woord. “De baas van het restaurant vertelde me dat er op vier mei van twee voor acht tot het hele uur geen obers bij de tafeltjes langskomen. De muziek gaat uit en gasten wordt gevraagd twee minuten lang stil te zijn.”

Nooit klaar met de oorlog

Het eerbetoon ontroerde haar. “Ik vond het simpelweg zo mooi dat hij ieder jaar stilstaat bij die akelige oorlog. Ik kan me namelijk indenken dat Hollanders, en met name de jongelui, inmiddels wel genoeg hebben van al die verhalen en herdenkingen over en voor die tijd.”

Zelf zal Reiss nooit ‘done’ zijn met de Holocaust. Tegen haar wil in gaan haar gedachten vaak terug naar de tijd die ze doorbracht bij de familie Oosterveld, nadat haar vader begin 1943 besloot dat het niet meer veilig was in hun woonplaats Winterswijk.

Het Joodse gezin waaierde uit naar verschillende schuiladressen. Zo vond zus Rachel onderdak bij een dominee in Drenthe, terwijl de toen tienjarige Reiss en zus Sini belandden bij een boerderij in Usselo. Twee jaar en zeven maanden zaten de zusjes opgesloten op zolder. Bij huiszoekingen persten ze zich in een klein hok achter een kledingkast.

Angst en onbegrip, het zijn gevoelens die in haar geheugen staan gegrift. “Ik begreep niet wat er anders aan ons was, waarom wij Joden minder waren dan anderen. Maar we hebben het allemaal gered en aan die frustraties heb ik wel wat positiefs overgehouden: ik verveel me nooit en heb een sterke drang om mensen aan te sporen de ander te leren accepteren.”

Jongeren wakker schudden

In 1972 schreef Reiss ‘The Upstairs Room’, een boek over haar oorlogsherinneringen, dat in 1974 ook in Nederland verscheen onder de naam ‘De schuilplaats’. Volgend jaar rond deze tijd verschijnt een heruitgave van deze vertaalde versie, waarvan Reiss morgen een voorpublicatie overhandigt aan de Overijsselse commissaris van de koning Ank Bijleveld.

Hoewel haar naam in Nederland relatief onbekend is, is Reiss’ autobiografische verslag over de oorlog de wereld overgegaan: het is onder meer vertaald in het Japans, Italiaans en Zweeds. Naar aanleiding van het succes trekt de schrijfster sinds de jaren zeventig langs scholen, om jongeren aan te sporen niemand af te wijzen op basis van zijn geaardheid, geloof of ras.

De laatste jaren geeft ze met name lezingen in de VS en Duitsland, waar een nieuwe vertaling van haar boek twee jaar geleden uitgroeide tot een bestseller en inmiddels op tientallen middelbare scholen wordt behandeld als lesstof.

“Ik mag een beetje oud worden, maar mijn overtuiging om wederzijds begrip te kweken wordt er niet minder op”, lacht de schrijfster. Ze is vorige week zelfs de Facebookpagina Annie’s Schuilplaats gestart, om ook Nederlandse jongvolwassenen te bereiken.

“Juist nu is mijn boodschap extra van belang. Trump en Wilders zijn niet goed, ik maak me zorgen.” Reiss ziet onverdraagzaamheid toenemen in de samenleving. “Er heerst agressie, jegens homo’s, jegens moslims, maar ook jegens populistische stemmers. Dat beangstigt me allemaal evenzeer, want vrijheid en vrede zijn kwetsbaar.”

Vrijdag zal ze haar toehoorders vragen zelfstandig te blijven nadenken in deze roerige tijd, waarin eenieder wordt overspoeld met allerhande eenzijdige informatie. “Want de Holocaust startte niet pas toen de gaskamers werden gebouwd. Sluipenderwijs werden de Joden buitengesloten. Het begon met kleine speldenprikjes, subtiele aanwijzingen die ik nu ook zie.”

Festiviteiten Bevrijdingsdag

Het startschot van Bevrijdingsdag klinkt dit jaar in Haarlem, waar acteur Nasrdin Dchar de 5 mei-lezing houdt. Ook houdt het Nationaal Comité 4 en 5 mei vrijdag op veertien plekken in Nederland festivals, die gratis te bezoeken zijn. Enkele bekende artiesten die het podium beklimmen zijn Kenny B (Utrecht), De Jeugd van Tegenwoordig (Amsterdam, Groningen, Haarlem, Leeuwarden en Rotterdam) en Jett Rebel (Zwolle en Roermond). Bevrijdingsdag wordt afgesloten met het 5 mei-concert op de Amsterdamse Amstel, waar dit jaar Het Metropole Orkest speelt met onder meer Remy van Kesteren en de cast van de musical Soldaat van Oranje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden