Ik herken de valkuil van Wilders

Hij getuigde in het proces-Wilders, zat op hetzelfde spoor als de PVV-leider. Maar raakte daar weer vanaf door het werk van een Duitse politicoloog van Syrische komaf. Arabist Simon Admiraal: 'Ik kan weer onbevangen omgaan met mijn Turkse en Arabische winkeliers, sinds ik Tibi heb gelezen.'

'Mijn opvattingen waren al bezig te kantelen", zegt arabist Simon Admiraal (61). Toch heeft hij er geen spijt van dat hij twee jaar geleden als getuige van de verdediging optrad in het proces-Wilders. Admiraal: "Wilders is geen racist. Daar ligt de grens. Ik zou dit nooit hebben gedaan voor Jean Marie Le Pen."

Wilders' recente boek, Marked for Death, las hij geboeid. Vooral historische gedeelten vindt hij goed. Wel zette hij in de kantlijn sceptische vraagtekens. Zo vergelijkt Wilders de moslims in het Utrechtse Kanaleneiland, zijn oude woonwijk, met Mohammed en zijn aanhangers toen die zich meester maakten van Medina. In Israëlische soldaten herkent hij strijders van Karel Martel, die in 732 de moslimlegers tegenhielden bij Poitiers.

Meent Wilders zoiets nou echt?
Admiraal: "Ja. Ik kan het weten want ik dacht lange tijd zoals hij."

Admiraal stond minder in de schijnwerpers dan Wilders' andere getuige, de islamoloog Hans Jansen. Hij had dan ook niet, zoals Jansen, een spannende ontmoeting op een dinertje met een raadsheer van het Amsterdamse Hof. Op het proces terugkomen wil hij niet. Wel wil hij, twee jaar na dato, uitleggen hoe hij van mening is gaan verschillen met mensen als Wilders.

"Ik sluit dat niet uit", zegt hij op de vraag of Wilders misschien zelf zou kunnen veranderen. "Wilders is in dezelfde valkuil terechtgekomen als ik. Hij zou net als ik Bassam Tibi moeten lezen." De Leidse rechtsfilosoof Paul Cliteur, Admiraals promotor sinds 2010, zette hem op dat spoor. Tibi, een Duitse politicoloog van Syrische komaf, veroorzaakte een ommezwaai in Admiraals denken. Hij introduceerde het begrip Leitkultur. Immigranten, ook moslims, moeten zich aanpassen aan de leidende cultuur van hun nieuwe vaderland. Admiraal: "Hij bedoelt vooral het liberale pluralisme van de seculiere rechtsstaat. Dat is geen multi-culturalisme."

Tibi heeft ook een boodschap voor niet-moslims. Admiraal: "Zijn kracht is dat hij ook verstand heeft van dogmatiek en theologie. Hij hamert erop dat je niet alle moslims en alle vormen van islam over één kam moet scheren, dat islamisme en islam niet synoniem hoeven te zijn." Daarin verschilt Tibi van mensen als Wilders. Die willen nog wel genuanceerd denken over moslims, maar niet over de islam, volgens hen een totalitaire ideologie en nauwelijks een godsdienst. Admiraal: "Niet de godsdienst islam, maar het islamisme of politieke islam is de totalitaire ideologie. Maar omdat islamisten en ultra-orthodoxe salafisten hun interpretaties putten uit die ene islam, zien ook zij geen onderscheid, en dat is voor ons buitenstaanders zo verwarrend. Dat heb ik door veel studie zelf moeten ontdekken. Als Wilders dat onderscheid had leren maken had hij wellicht minder problemen gekregen met de islamitische wereld."

Tibi werkte ontspannend op Admiraal, zelfs in zijn persoonlijke leven. In de tientallen jaren dat hij bezig was met het Midden-Oosten maakte hij zich ook de geheimen van de Levantijnse keuken eigen. Geregeld doet hij inkopen in Turkse en Arabische winkels. "Ik kan weer onbevangen omgaan met mijn winkeliers, sinds ik Tibi heb gelezen", zegt hij.

Hoe viel Admiraal in die 'valkuil' en hoe klom hij er weer uit? In de jaren zeventig studeerde hij Arabisch in Amsterdam. De studie had beperkte aandacht voor de islam. Er leefde de gedachte dat de islam dezelfde erosie van secularisatie zou ondergaan als het christendom in Europa. Ook was de islam een ver-van-mijn-bedshow, hoewel de eerste islamitische gastarbeiders al waren gearriveerd. Admiraal: "Maar die droegen leren jacks en waren links." Geen islamoloog zag immigratie als een complot om Europa te islamiseren.

Admiraals interesse lag bij taal, cultuur en literatuur. Hij studeerde af op een Libanese schrijfster en ging voor een Amerikaanse uitgever studieboeken verkopen in Saoedi-Arabië, Koeweit, Irak en Libië. In de eerste helft van de jaren tachtig bezocht hij die landen talloze malen. De Irakese douane gooide zwijgend zijn bandjes met klassieke muziek in een prullenbak. Admiraal: "Ze wilden niet dat buitenlanders gesprekken met opposanten konden opnemen."

Gaandeweg werd hem het belang van religie duidelijk. Hij maakte de groei van de Moslimbroeders mee: "Meestal waren het ingenieurs, artsen of computerexperts. Ik had weinig oog voor variatie, schoor alles en iedereen over één kam, zelfs radicalen en de establishment-islam van de overheid. Dat veranderde pas toen ik systematisch over de islam ging lezen. Ik zag de variatie achteraf, in een reflecterende terugblik."

Van 1987 tot 1995 bracht hij voor de Universiteit van Leiden studenten oosterse talen in contact met het zakenleven. Het was een periode van reflectie, die uitmondde in ongenoegen. Eerder al was hij diep geschokt door massale aanslagen in Beiroet op Amerikaanse en Franse militairen. Nog een schok, het Midden-Oosten vestigde zich in Europa. Admiraal: "De rode draad was persoonlijke teleurstelling. Ik merkte dat gastarbeiders niet assimileerden en seculariseerden. Er was hier zo veel vrijheid, toch bleven ze wie ze waren."

Wat is nou die valkuil?
"Het is een gevaar voor wie niet is opgegroeid in de islam en de variatie niet aanvoelt. Er is een groot verschil tussen de 'isme's', zoals islamisme, salafisme, jihadisme, en anderzijds het relaxte ongestuurde persoonlijke geloof van mensen. Als je je beperkt tot die isme's, krijg je bij alles wat je leest een bevestiging van wat je al denkt. Je begint grondteksten op eigen houtje te interpreteren, zonder context. Precies zoals radicale moslims doen. Behalve de Koran lees je de biografie van Mohammed en zijn uitspraken, aangevuld met boekjes die je in de moskee koopt. Het is vaak weinig fraai, je begrijpt de agressie van buitenstaanders die deze lectuur lezen. Toch is het fout om de islam alleen zo te benaderen. De uiterste consequentie is dan dat de islam zou moeten verdwijnen. Dat zeggen mensen doorgaans niet, maar het is wel een logische gevolgtrekking. Wilders zegt in zijn boek: 'Het zou de verantwoordelijkheid van de moslims moeten zijn om de islam te ontgroeien'. Je ontneemt moslims dan het recht om in God te geloven. Dat is geen oplossing. Maar als Wilders met islam islamisme bedoelt, heeft hij mijn steun en die van veel progressieve, seculiere en vrijzinnige moslims."

In zijn boekenkast prijken de Arabische werken van de Rotterdamse imam El-Moumni. Hij had op hem willen promoveren, op advies van Hans Jansen, omdat islamologen radicale preken zelden analyseren. Admiraal: "El-Moumni wilde de broeders klaarstomen voor de salafistische revoluties. Hij zal nu wel blij zijn met de gevolgen van de Arabische lentes!"

El-Moumni indoctrineerde zijn toehoorders. Heeft hij ook jou geïndoctrineerd, met de idee dat zijn radicalisme de enige echte islam was?
"Ik denk van wel. Er was geen stem die me tegensprak. Die stem kwam zelfs niet op uit mijn persoonlijke ervaringen met de Arabische wereld. De signalen van islamisering botsten te hard met mijn godsdienstloze en seculiere grondhouding. Mijn wereldbeeld botste met een overdosis van godsdienst. Zo tuimelde ik in die valkuil. Ik ben blij dat ik daar uitgekomen ben, dankzij Tibi en andere seculiere literatuur uit de moslimwereld. Maar er is nog een lange weg te gaan. Tibi zegt: de islam moet de rotte appels uit zijn theologie gooien. Anders hebben gewone moslims geen theologisch verweer tegen extremistische moordenaars. Of tegen islamisten die de sharia tot staatsrecht verheffen. De islam zou schoon schip moeten maken, in een soort concilie of synode. Maar zie jij dat gebeuren?"

G. Wilders, Marked for Death, Islam's War Against the West and Me, Regnery Publishing USA 2012

B. Tibi, Islamism and Islam, Yale University Press USA 2012

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden