Vandaar dit boek

'Ik heb veel boeken radicaal weggedaan'

Wil van den Bercken (1946) is schrijver en voormalig bijzonder hoogleraar Ruslandkunde. Beeld Jorgen Caris
Wil van den Bercken (1946) is schrijver en voormalig bijzonder hoogleraar Ruslandkunde.Beeld Jorgen Caris

Ik heb dit boek geschreven vanuit de min of meer natuurlijke menselijke neiging om aan het eind van je leven terug te kijken op de zin van wat je gedaan hebt. Het is deels autobiografisch, maar vooral bedoeld als een algemene, licht filosofische beschouwing over de rol van het toeval in het leven.

Het toeval was in mijn leven verbazend cruciaal. De ontmoeting met mijn vrouw in het toenmalige Leningrad was een wonderlijke opeenstapeling van toevallige gebeurtenissen. Je moet ervoor openstaan, maar ook wel de gelegenheid krijgen.

Toeval is een ander woord voor lot. Als je zoals ik ook een religieuze levensvisie hebt, dan heb je een filosofisch probleempje. Want wat is nog de betekenis van de voorzienigheid, als alles van toeval afhankelijk is? Beslist God of het lot over je leven? Daar ben ik nog niet helemaal uit, maar ik blijf geloven in een overkoepelende voorzienigheid die uit al die toevallige factoren en tegenslag een zin destilleert. Lot en God zijn wel verschillende entiteiten. God is, hoop je, een wezen tot wie je je kunt richten, terwijl het lot een abstracte term is waarmee je verder niets kunt. Nietzsche gebruikt de uitdrukking ‘amor fati’: de liefde voor het lot. Je kunt je tegen het lot verzetten, maar dat is zinloos, dus kun je het maar beter beminnen. Ook Seneca propageert een gevoelsleven waarin je zowel voorspoed als tegenslag met gelijke gemoedsstemming aanvaardt.

Als je ouder wordt, word je milder en ga je alles in zijn betrekkelijkheid zien, een levenshouding die je iedereen zou toewensen. Ik noem dat ‘de pensioenparadox’, want als je jong bent, zou zo’n houding verlammen, dan moet je tegen de klippen op vechten. Ik wierp me vroeger fanatiek op mijn werk en nam nooit de tijd om mijn kinderen voor te lezen. Voor mijn kleinkinderen neem ik nu wel tijd, ik pas graag op. Maar ik kan het niet opbrengen om verhaaltjes voor te lezen over wolven die oma’s opeten, daar zie ik de educatieve waarde niet van in.

Mijn interesse voor de kosmologie is ook een aspect van de betrekkelijkheid der dingen. Als je weet hoe nietig onze planeet in het heelal is, dan worden alle aardse territoriumdrift en dikdoenerij volstrekt onbelangrijk.

Eeuwig leven

Ik heb veel boeken radicaal weggedaan. Je kunt ze angstvallig bewaren en de hele huiskamer ermee volstouwen, dat staat natuurlijk ook chic en erudiet. Die emotie heb ik overwonnen. De meeste boeken zijn verouderd en ze moeten een keer weg. Dat mag bibliofielen barbaars voorkomen, maar ik zeg: als je eigen lichaam tot stof vergaat, dan hebben boeken evenmin een eeuwig leven. Wat ik nooit weg zal doen, zijn originele uitgaven van de klassieke Russische schrijvers; vooral Dostojevski is me steeds dierbaarder. Ook bewaar ik de Bijbel, maar alleen edities met de grondtekst en een Engelse vertaling daarvan erbij, want ik ken wel Grieks, maar geen Hebreeuws. Vrome vertalingen heb ik weggegooid.

Bang voor de dood ben ik niet. Wel hoop ik op een hiernamaals, omdat het leven zinvoller moet zijn dan die zeventig, tachtig jaar die je op deze aardkloot vertoeft. Ik wil niet aanvaarden dat miljoenen mensen in de geschiedenis zinloos hebben geleden: er moet een zin zijn die dat overstijgt.

Als je nog werkt, zeg je van die steeds groeiende stapel boeken: die lees ik na mijn pensioen. Maar ook dan is de tijd te kort. Vandaar dat ik me de hemel voorstel als een barokbibliotheek met Vrouwe Sapientia als bibliothecaresse en de muzen als literaire minnaressen. Een grapje, maar ik vind dat wel een troostend beeld.

Wil van den Bercken

Dag leven, dag boeken! Over de betrekkelijkheid der dingen.
Balans; 111 blz. € 15,99

Wil van den Bercken 'Dag leven, dag boeken! Over de betrekkelijkheid der dingen.' Beeld Balans
Wil van den Bercken 'Dag leven, dag boeken! Over de betrekkelijkheid der dingen.'Beeld Balans
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden