'Ik heb gedaan waarvoor ik op aarde kwam'

Anne van Heijster was ongeneeslijk ziek en zette een week geleden een punt achter haar leven. Ze liet zich nog één keer interviewen: over haar twijfel, en over het emotionele proces dat vooraf ging aan haar weloverwogen besluit tot euthanasie.

Vijf jaar terug wist Anne van Heijster het zeker, ze wilde niet verder leven. Nog maar vijfenvijftig jaar oud en al tien ziektes, waarvan meerdere ongeneeslijk. "Ik was zo moe, zo ongelofelijk moe. Ik kon niet eens meer normaal op de bank zitten." Ze besluit euthanasie aan te vragen. De huisarts begrijpt haar lijdensweg en er is geen uitzicht op herstel, dus geeft hij zijn akkoord. Maar nog voor een tweede arts de aanvraag kan beoordelen, slaat de twijfel toe. "Ik knapte weer een beetje op. Ik was meer uit bed en kon wat kleine dingetjes doen. Toen voelde ik opeens dat ik er nog niet klaar voor was. Ik had niet afgerond waarvoor mijn leven bestemd was. En ja, toen ik dat eenmaal besefte, was euthanasie meteen van de baan."

Anne steekt een sigaret op. Als ze mijn zorgelijke blik ziet, lacht ze. "De longarts zei nadat hij in mijn dossier de eindeloze lijst aandoeningen zag, dat ik gerust nog even van mijn sigaretjes mocht genieten." Ze nestelt zich in de hoek van de bank en neemt genoegzaam een eerste trekje terwijl haar ogen peinzend het halfopen raam controleren. Buiten stort de regen zich ongegeneerd op de laatste restjes zomer. Haar man Jos zit naast haar en luistert aandachtig mee. Dit is zijn huis, vertelt ze, maar volgende week gaat ze terug naar haar eigen appartement in een verzorgingstehuis. "Mijn laatste week wil ik thuis zijn." Want nu, vijf jaar later, zet Anne de euthanasie door. En deze keer is de tweede arts wél geweest.

U deed vijf jaar geleden al overtuigd een euthanasieaanvraag. Waarom?

"In 2008 was het eigenlijk heel dubbel, ik had hoop én ik wilde dood. Ik dacht echt dat ik het leven niet meer aankon. Ik was toen al vanaf 2000 ziek en had er dus een hele tijd op zitten. Ik was zó uitgeput. Door mijn depressieve gevoelens en het alleen maar bedlegerig zijn. Ik kon niks meer. Ik heb meer dan tien ongeneeslijke ziektes, zoals het chronisch vermoeidheidssyndroom en de ziekte van Sjögren. Sjögren is een auto-immuunziekte waarbij je klieren chronisch ontstoken raken." Ze zucht. "Mijn moeheid is moeilijk uit te leggen aan buitenstaanders. Als je een marathon hebt gelopen, ben je keikapot, maar dan herstel je een aantal uur later. Bij mij gebeurt dat niet. De moeheid blijft, dag en nacht. Of ik slaap of niet slaap. Door de Sjögren zijn inmiddels door mijn hele lichaam organen aangetast."

Wanneer verdween de hoop?

"Twee jaar geleden kreeg ik de foto's van de longarts onder ogen. Er zaten zulke gaten in m'n longen." Anne wijst, haar vingers een paar centimeter uit elkaar. "Longemfyseem. Het was een klap in mijn gezicht, zo'n enorme klap. Toen drong tot me door, ik word niet meer beter. Ik ben anderhalf jaar lang zo kwaad geweest. Woedend, zie-dend. Elke dag liep ik schreeuwend door het huis. Het hoeft van mij allemaal niet meer, heel de wereld kan verrekken. Ik heb God, als hij al bestaat, helemaal verrot gescholden. Ik was gewoon echt buiten zinnen." Verontschuldigend: "Ik zei allemaal dingen die gelukkig in mijn eigen ruimte bleven. Maar al die tijd had ik toch hoop gehad. Ik dacht ik ga ervoor, ik ben een doordouwer en positief ingesteld, maar toen viel mijn wereld aan diggelen."

"Na die anderhalf jaar woede begon het gevoel opeens zachter te worden en toen kwam het verdriet. Er kwam een periode dat ik heel veel moest huilen, dat ik mijn leven aan me voorbij zag flitsen. Ik wilde het in die periode ook op een akkoordje gooien met God. Als gij nou zorgt dat ik beter word, dan zal ik dit en dat doen." Ze glimlacht kort bij de herinnering. "Maar dat heeft maar even geduurd. En op een gegeven moment was daar de overgave. Toen kwam ik in zo'n vrede en zo'n stilte."

Was dat er opeens?

"Eigenlijk wel ja. Als het verdriet eruit is, dan wordt alles steeds zachter. Ineens was het er. Alles was goed. Ik leefde een tijd verder zonder iets te ondernemen en toen voelde ik ineens: hé, ik ben klaar. Bovendien was ik ook zo ontzettend moe en die vermoeidheid gaat niet meer over."

Ik kan me ook voorstellen dat als er eenmaal overgave is, u ook in diezelfde overgave zou kunnen wachten op een natuurlijke dood, maar daar kiest u niet voor.

"Ik heb er best lang over gedaan dat definitief te beslissen. Ik heb er veel over gelezen en nagedacht. Maar ik voelde gewoon dat ik klaar was, dat ik heb gedaan waarvoor ik op aarde kwam." Dan opeens: "Ook het stikken bijvoorbeeld. Ik heb altijd gezegd, ik wil geen verstikkingsdood. Nou, hoe vaak ik in de afgelopen jaren bijna gestikt ben, dat is bijna ontelbaar. Dus ik heb met de huisarts de euthanasie opnieuw besproken. Ik heb hem gevraagd of hij het wilde doen en of hij er achter kon staan."

Waarom vroeg u hem dat zo specifiek?

"Omdat hij weinig zegt. Ik moet alles een beetje uit hem trekken. Maar hij stond er volledig achter, zei hij. We bespraken alle manieren van euthanasie, want daar wist ik ook allemaal niet veel van. Het heeft nog zeker een half jaar geduurd voor de SCEN-arts (die onafhankelijk over euthanasie adviseert, red.) kwam. Die arts was vervolgens heel streng. Dat vind ik ook goed dat zo iemand heel streng is."

Streng in welke zin?

"Hij stelde hele scherpe vragen. Hoe weet je dat je niet depressief bent, vroeg hij bijvoorbeeld. Die vraag overviel me echt. Wauw, dacht ik, wat een goede vraag. Maar ik kon er wel antwoord op geven, want ik weet hoe het is om depressief te zijn en dat ben ik niet. Hij zei dat hij dat ook al aan me had gemerkt, maar dat hij benieuwd was hoe ik zou reageren. Ik zei hem dat ik 18 september wilde sterven, de Bevrijdingsdag van Eindhoven. 's Avonds wordt een lichtjesroute geopend. Bevrijding en licht, dat vond ik een mooie symboliek. Alleen was september toen nog drie maanden ver weg."

Kon u dat toen al wel met hem afspreken?

"Hij vroeg me waarom zo laat? Maar ik wilde gewoon ruim de tijd hebben om me voor te bereiden en dingen helemaal rond te maken. Hij zei dat ik me geen zorgen hoefde te maken en dat als mijn gezondheid begin september nog steeds zo slecht was, hij toestemming zou geven."

Hoe zien uw laatste dagen met Jos er nu uit?

"Ik wil in ieder geval nog met Jos naar dat wildpark met tijgers, De Beekse Bergen. Het liefste zou ik ook nog naar het Dolfinarium gaan, maar dat is te ver weg. Ik ben gek op dieren en natuur."

De telefoon gaat. "Och, wat vervelend", verzucht ze. Het is al de derde keer tijdens het interview. Jos loopt de woonkamer uit. Er moet nog veel geregeld worden voor haar afscheid.

Ziet u er tegenop?

"Nee, helemaal niet." Even zwijgt ze. Dan zegt ze: "Ja, mijn moeder. Dat was het obstakel."

Speelde uw moeder een rol bij uw eerdere twijfel?

"Absoluut. Ik ben de enige van haar drie kinderen met wie ze regelmatig contact heeft. Toen ik het haar ruim een halfjaar terug vertelde, reageerde ze in eerste instantie boos en geschrokken. Ik had ook het idee dat het niet helemaal tot haar doordrong en ze het niet serieus nam. Dat heb ik toen zo gelaten, omdat ik vond dat er nog genoeg tijd was. Langzamerhand ben ik er zelf meer over gaan praten in de hoop dat ze het onder ogen zou zien. En dat gebeurde. Gisteren had ik haar aan de telefoon en ik vond het zo ontroerend dat ze zei: meisje, ik heb jou helemaal in mijn hart gesloten en daar blijft gij en nou is het goed."

Is zij ook bij uw sterven?

"Nee, al heb ik daarover getwijfeld. Ik heb tegen haar gezegd: 'Mam ik hou van jou en als je van tevoren nog een half uur komt, dan kan het.' Ik merk gewoon dat ik emotioneel enorm geraakt word als ik besef hoe zeer ik mijn leven lang moeder geweest ben voor haar." Met tranen in haar stem: "Ergens doet dat zo'n zeer, want dat ben ik nog steeds. Ik draag nog steeds de verantwoording voor haar. Als zij bij mijn sterven zou zijn, zou dat het een stuk moeilijker maken, dat kan ik niet aan. De mensen die erbij zijn, zijn positief ingesteld en die weten ook het een bijzonder sterven is."

Jos komt weer binnen met een glaasje water. Zijn gezicht staat zorgelijk. Anne: "Soms ben ik nu ook nog wel eens in conflict, omdat ik mijn leven zélf beëindig. Mijn grootste wens was om op een natuurlijke manier te overlijden. Dat is mijn katholieke achtergrond, want daar is euthanasie uit den boze. Die spoortjes twijfel die ik nu nog voel, dat zijn kleine stukjes. Die zitten in mijn hoofd."

Wat zeggen die?

"Die zeggen dat ik geen einde mag maken aan mijn leven. Dat euthanasie niet goed is." Jos vult ongevraagd aan: "Dat kunt gij uw moeder toch niet aandoen, en uw vrienden niet..." Anne herhaalt zijn antwoorden instemmend. Jos vervolgt: "En dat het laf is." Ze protesteert meteen: "Nee nee, dat vind ik niet. Ik noem het niet laf." Anne pakt het sigarettenpakje weer van tafel. "Als ik moe ben, ga ik meer roken." Ze vervolgt: "Voor die laatste stukjes twijfel heb ik therapie gehad. Mijn goddelijke binnenkant zegt namelijk iets anders en dat is veel sterker. Welkom geliefde zegt die, het is helemaal goed, het is helemaal klaar. Dat wordt er gezegd."

Ze zwijgen, wel een minuut. "Ik heb 18 september ook al eindeloos gerepeteerd in mijn hoofd. Ik zal echt blij zijn als het zover is. Ik weet al welke kleding ik aan doe, welke sieraden en welke make-up. Ik doe nooit make-up op, maar dan wel. Hoe heet dat... foundation. En op de uitvaart wordt 'Heal the world' van Michael Jackson gedraaid en dan zul je een filmpje van mij zien uit de tijd dat ik nog buikdanste." Ze glimlacht en even sprankelen haar donkere ogen. "Het wordt echt mijn feestje."

Anne van Heijster stierf woensdag 18 september.

De Voltooiing
Anne van Heijster schreef in de laatste weken van haar leven het boek 'De Voltooiing'. Het boek gaat over haar leven, haar traumatische jeugd, maar ook over haar overwinningen en levenslessen. "Ik wil laten zien wie ik ben en mensen mijn liefde doorgeven." Haar man Jos wil het boek met behulp van crowdfunding publiceren. Meer informatie via:

devoltooiing@gmail.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden