'Ik heb een hekel aan schapenmentaliteit'

Vijf jaar begeleidde Alida Neslo haar leerlingen van De Nieuw Amsterdam (DNA) om hun lichaam als instrument te beschouwen. Haar afscheidsvoorstelling bij DNA, 'John & Joanna' toert nu door het land. Na DNA gaat zij studenten begeleiden bij de door Ritsaert ten Cate opgerichte tweede-fase-opleiding Dasart.

'Jij kan de pôt op, mành!' Met glinsterende ogen en in Surinaams-Vlaamse tongval waarop een ruime schaterlach volgt, verhaalt Alida Neslo hoe ze een leerling terechtwees. ,,Zoals je ziet ben ik pikzwart'', had de leerling haar als kennismaking gezegd, ,,dus zet mij maar vooraan.'' Een misverstand dat Neslo ter plekke de wereld uit hielp.

Kom bij de artistiek begeleidster van de 'theaterlaboratoriumwerkplaats' De Nieuw Amsterdam (DNA) niet met politiek correcte kletspraat aanzetten. Van het woord 'multicultureel' alleen al valt ze subiet in slaap, 'culturele diversiteit' krijgt ze niet eens uit haar mond. Ooit vroeg een leerlinge haar schuchter wat een 'allochtoon' eigenlijk is. Even schuchter antwoordde Neslo het in Purmerend geboren Hindoestaanse meisje: ,,Tja, dat zou jij moeten zijn, geloof ik.'' Ook alleen al van de naam 'Van der Ploeg' en de onvermijdelijk daarop volgende term 'beleid' moet zij even duchtig slikken. ,,Ik ben zo moe van dat hele zootje, weet je? Hier in Nederland hecht men zo aan 'het woord'. Discussie na discussie, Kamerdebat, kunstonderwijs, al die doctorandussen Klavan -dat gaat maar door. Je hoort al jaren hetzelfde. Steeds maar weer die stereotypen, dat labels opplakken -zo doe je af aan de schoonheid der dingen. Nederlanders zeggen dat ze niet kunnen bewegen. Nee, zeg ik dan, omdat jullie het niet dóén. Homerus, Shakespeare; al die mensen die een beetje verder dachten bemoeiden zich niet met dat gemuggenzift.''

Niet huidskleur maar kwaliteit telt, en dat zullen haar leerlingen weten ook. Ook amateur-toneelspelers kloppen tevergeefs bij Neslo aan: ,,Die moeten maar in een hobbyclubje gaan zitten of zelf iets oprichten.''

Toen zij vijf jaar geleden bij De Nieuw Amsterdam aantrad, trof zij een leerlingenbestand met groot verloop en met leerlingen 'die even langskwamen' om na één rolletje het veld al weer te ruimen. Tijdens een repetitie liep een jongen die even niets anders te doen had, tussen de spelers diagonaal over de toneelvloer. Zoiets had Neslo nog nooit meegemaakt. Op de vraag wat die jongen daar aan het doen was, kreeg zij te horen dat het simpelweg de kortste weg naar de kantine was. ,,Dat kán niet! Dat kan niet blijven duren zo!'' riep Neslo, nog steeds meer verbluft dan verontwaardigd.

Het was haar taak om jongeren tussen de 18 en 25 jaar toneelspelen bij te brengen. Leren zingen, dansen en spreken; veel verder dan het stemonderwijs dat met zo min mogelijk moeite een zo groot mogelijk stembereik propageert. ,,Een toneelspeler moet van alle markten thuis zijn: mime, dans, ritme, de kunst van de innerlijke concentratie, het lichaam als instrument leren gebruiken. De kunst van het 'leegmaken', naar de Japanse zegswijze 'Leeg je theekop', anders kan er geen nieuwe of andere thee in. Ook je vingers en tenen moet je leren 'intelligent' te maken. Zoniet, dan kun je maar beter van toneel wegblijven.'' Een systeem zat er nooit in haar methodiek. ,,Weet je dat de letterlijke vertaling van het woord 'planning' in het Swahili 'de droom van de blanke man' betekent?''

De eerstejaars kregen het vooral lichamelijk te verduren. Neslo liet ze voor het eerst van hun leven Indiase dansen trainen. ,,Voor velen vreemd en raar, zeker als je uit zo'n Michael-Jackson-cultuur komt. Daarop kwamen de vragen, zinnige vragen, naar hoe ze zich een 'intuïtieve intelligentie' eigen konden maken. Ik kon natuurlijk wel van alles staan beweren hoe het zou moeten, maar ik liet ze brieven schrijven. In die vijf jaar heb ik inmiddels een enorm pak verzameld. Aan de hand van die brieven kon ik zien of het innerlijke resultaat klopte; ze bepaalden, onder geheimhouding, achteraf ook mijn beleid. Een meisje worstelde de eerste twee jaar met een 'blokkade'. Na fysieke training kon ze schrijven dat zij haar lichaam als een dagboek leerde kennen, waarin zij nu elke dag een bladzij leest. Het waren jonge, nog niet gevormde mensen hoor, echt witte bladen die nog beschreven moeten worden. Maar soms gingen de leerlingen sneller dan de docenten.''

In het tweede jaar stuurde Neslo haar leerlingen naar het Oost-Duitse Interkunst voor een voorlopige praktijkervaring. ,,Men moppert in Nederland veel, en toch is het een van de georganiseerdste landen ter wereld. Zelfs een zwerver weet hier zijn weg naar de sociale dienst nog te vinden. Wij vinden het vanzelfsprekend dat je elke morgen uit drie soorten broodbeleg kunt kiezen. Via Interkunst maakten de DNA-leerlingen kennis met leeftijdgenoten die het minder goed hebben. Met jongeren uit het voormalige Oostblok, Zuid-Amerika, Italië maakten ze een stuk, gingen er mee op tournee door Europa, speelden op scholen en marktpleinen, in schouwburgen en gevangenissen. Soms eerst zes uur in de bus, dan opbouwen, spelen, weer zes uur terug, en met misschien elke dag alleen spaghetti. Als ze dan bij De Nieuw Amsterdam terugkomen zijn ze, dat heb ik ingecalculeerd, allemaal ziek, boordevol indrukken. Dan laten we ze even met rust.''

,,Ze hebben bijvoorbeeld gezien wat iemand uit Praag met alleen twee tubes verf kan doen, en dat hij al blij is dat hij twee tubes hééft. Hier koop je gedachtenloos nieuwe tubes, als je die nodig hebt. En ondertussen leren ze zich af te vragen wat de noodzaak van het kunstenaarschap is. Waarom zou een toeschouwer die twintig gulden betaalt naar jou komen kijken?''

,,Ik heb een hekel aan schapenmentaliteit. 'Er zijn altijd meer schapen dan schaapherders geweest', leerde ik van een Indiaanse. Wij mensen kunnen altijd kiezen, alleen moet je weten dat de consequentie van schaapherder worden verantwoordelijkheid betekent.''

,,Je moet je visie blijven bijstellen, niet krampachtig bij je eigen stiel blijven. Het woord 'standpunt' staat met 'stand' en 'punt' al twee keer stil; beter zou een 'vlottend punt' zijn, lijkt me. Ik heb nooit een groep willen vormen, laat staan een 'DNA-gezelschap'. 'Ik wil alles behalve leerlingen!' riep ik toen ik bij DNA kwam. Ik had er het geduld en de goesting niet voor.''

Als afscheidsvoorstelling bij DNA maakte Neslo met haar leerlingen 'John & Joanna - een verhaal over onbegrepen mensen in een onbegrepen land'. Geen apodictische zwart-wit/rijk-arm-tegenstellingen, wel het verhaal (naar het dagboek van John Gabriel Stedman) over een Schotse huurling die in Suriname opstandige negers (marrons) komt bestrijden, en verliefd op de slavin Joanna raakt. Bij het slotapplaus tijdens de Rotterdamse première stond Neslo niet naast haar spelers op het podium. Waag het ook niet haar met 'de regie' op te zadelen, want dan wijst ze je opnieuw terecht: 'begeleiding!'

Al bestaat de helft van de John & Joanna-troupe uit zwarte acteurs, Neslo moest sfeer, klank en toonzetting uit het Suriname van 1772 bij de vrijwel allemaal in Nederland geboren spelers boven water zien te krijgen. Een gekleurde leerlinge die voor het eerst in Suriname kwam, liep verstijfd van schrik met bonkende koptelefoon op door het oerwoud. Neslo: ,,Je kunt negertjes uit het bos halen, maar ze erin terugstoppen, dat gaat niet meer. Toen ik nog in Antwerpen woonde, nam ik mijn moeder eens mee naar de dierentuin, waar verzorgers een slang aan het strelen waren. Een slang strelen: woedend van onbegrip was mijn moeder! Als ik in de duinen wandel kijk ik nog steeds bij elk polletje of daar soms een slang zit.''

Ze moest haar spelers uitleggen wat een tekstfragment als 'Heb je geen blauw achter je oren?' betekent. ,,Een soort blauwsel, dat vroeger werd gebruikt om de was extra wit te krijgen, smeerde je achter de oren ter bescherming van het kwade, misschien tegen boze mannen die je wilden ontvoeren. Ach, in Suriname weten ze het zelf ook niet precies. 'Je moet leren glimlachen, de tranen komen vanzelf wel', zei mijn moeder altijd.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden