'Ik ga naar huis,' zei Edoeard Sjevardnadze

Edoeard Sjevardnadze loopt samen met Sovjetpresident Michail Gorbatsjov bij de muren van het Kremlin in Moskou. Beeld ap
Edoeard Sjevardnadze loopt samen met Sovjetpresident Michail Gorbatsjov bij de muren van het Kremlin in Moskou.Beeld ap

Een van de architecten van de hervormingen in de Sovjet-Unie in de jaren tachtig, is op 86-jarige leeftijd overleden. Edoeard Sjevardnadze was de laatste Sovjetminister van buitenlandse zaken en speelde een belangrijke rol bij de hereniging van Duitsland. Later werd de Georgiër president van zijn geboorteland. Zijn regeerperiode eindigde in 2003 door de Rozenrevolutie, toen hij er mokkend de brui aan gaf.

Sjevardnadze wordt gezien als een van de intellectuele vaders van de perestrojka, de hervormingspolitiek van Sovjetleider Michail Gorbatsjov, die in 1985 aantrad. Sjevardnadzes benoeming was een scherp contrast met de bejaarde elite van de Communistische Partij die de Sovjet-Unie tot dan toe had geregeerd.

Gorbatsjov en Sjevardnadze zouden de herstructurering van de Sovjetstaat hebben bedacht tijdens een wandeling langs de Zwarte Zee. De veranderingen gingen snel. Minister Sjevardnadze raakte bevriend met zijn Amerikaanse evenknie James Baker. Door de toenadering tot het Westen konden onder meer vergaande akkoorden gesloten worden over nucleaire ontwapening.

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 werkten beiden met de toenmalige West-Duitse collega Hans-Dietrich Genscher aan een vreedzame transitie. Zij zorgden er onder meer voor dat de Sovjettroepen zich terugtrokken uit Oost-Duitsland en stonden aan de wieg van de hereniging van beide Duitslanden.

In de Sovjet-Unie waren inmiddels steeds meer krachten actief die zich keerden tegen de politiek van hervormingen en openheid (glasnost) van Gorbatsjov. De ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 maakte Sjevardnadze als minister echter niet meer mee, want tot verbijstering van de wereld besloot hij in 1990 plotseling af te treden.

In zijn afscheidstoespraak waarschuwde hij voor de vestiging van een dictatuur in de Sovjet-Unie. "Hervormers hebben zich verstopt in de bosjes. De dictatuur komt eraan", voorspelde de teruggetreden minister. "Maar de toekomst behoort toe aan democratie en vrijheid", voegde Sjevardnadze eraan toe.

Een jaar later was het zover. In augustus 1991 greep een aantal haviken de macht en zette Gorbatsjov af. Maar de coup mislukte en de Sovjetleider keerde terug, om verder machteloos toe te zien hoe zijn land nog voor het einde van dat jaar uiteen viel.

Sjevardnadze in 2009. Beeld reuters
Sjevardnadze in 2009.Beeld reuters

Edoeard Sjevardnadze werd geboren op 25 januari 1928, in een dorp in het westen van Georgië tijdens het bewind van Sovjetdictator Josef Stalin, eveneens een Georgiër. Als twintiger werkte Sjevardnadze zich op binnen de Communistische Partij en werd als dertiger al hoofd van de interne veiligheidsdiensten. Als 44-jarige werd hij partijleider van de Georgische afdeling van de CP.

Onder zijn bewind werd de censuur iets versoepeld en kreeg Georgië cultureel gezien meer vrijheid dan andere Sovjetrepublieken. Georgië werd een populaire bestemming voor partijbonzen die er vanwege het subtropische klimaat door de ligging aan de Zwarte Zee graag kwamen voor partijcongressen, vakanties en de goede wijn.

Na zijn aftreden als Sovjetminister van buitenlandse zaken ging Sjevardnadze terug naar zijn geboortegrond. Hij werd aanvankelijk door het Westen beschouwd als hervormer, door zijn streven om Georgië dichter bij de Navo en de Europese Unie te brengen. Maar Sjevardnadze werd opgeslokt door de burgeroorlogen in de Georgische regio's Abchazië en Zuid-Ossetië, die zich met steun van Rusland wilden afscheiden en waar hij geen oplossing voor wist te vinden.

Door de ineenstorting van de Sovjet-Unie en de gewapende conflicten lag Georgië feitelijk in duigen. De economie draaide niet meer, de bevolking was arm en lange stroomstoringen waren aan de orde van de dag. Door afwezigheid van een sterk bestuur gingen misdaad en corruptie er steeds weliger tieren.

Sjevardnadze overleefde in 1995 een moordaanslag en werd in datzelfde jaar formeel tot president gekozen, maar de kritiek op zijn steeds autoritairder wordende optreden nam toe. Zijn critici verweten hem dat hij juist dat was geworden waar hij zelf eerder voor waarschuwde: een soort dictator.

Sjevardnadze in 1995 toen hij aan de dood ontsnapte na een aanslag. Beeld getty
Sjevardnadze in 1995 toen hij aan de dood ontsnapte na een aanslag.Beeld getty

In 2003 begon een volksopstand - de Rozenrevolutie geleid door de latere president Michail Saakasjvili - tegen de geplaagde Georgische president, die de parlementsverkiezingen zou hebben vervalst. Na twintig dagen van massale protesten waar de dreiging van ingrijpen door het leger boven hing, gaf Sjevardnadze er uiteindelijk de brui aan. "Ik ga naar huis", zei hij bleek en verward bij zijn aftreden.

Hij trok zich volledig terug uit de actieve politiek, reisde weinig en bleef op de achtergrond met zijn herinneringen, waaronder naar verluidt een stuk beton uit de Berlijnse Muur. Vijf jaar geleden gaf hij een interview aan persbureau Reuters, waarin hij zijn voorspellende gaven nog eens demonstreerde.

"De wereld is ongetwijfeld veiliger geworden dan tijdens de Koude Oorlog", aldus Sjevardnadze in 2009. "Maar ik kan niet zeggen dat we nu op onze lauweren kunnen rusten. De eerste tekenen van een nieuwe Koude Oorlog dienen zich alweer aan."

De Georgische oud-president Michail Saakasjvili, wiens regeerperiode vorig jaar eindigde. Beeld REUTERS
De Georgische oud-president Michail Saakasjvili, wiens regeerperiode vorig jaar eindigde.Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden