Ik durf  nu een praatje te maken

Staatssecretaris Martin van Rijn trekt 9 ton uit voor de aanpak van eenzaamheid. Met hulp van een coach leren ook jonge mensen hun netwerk uit te breiden. Angelina Geerman (33) raakte zo uit haar isolement.

MAAIKE VAN HOUTEN

Toen Angelina Geerman (33) uit Drachten vier jaar geleden een longembolie had, kreeg ze de schrik van haar leven. Ze moest naar het ziekenhuis, ze was doodziek. Maar ze werd óók geconfronteerd met de vraag hoe zij en haar twee jonge kinderen die periode door gingen komen. "Ik dacht: hoe moet het nu? Ik heb niemand."

Nou, niemand - dat klopte ook toen al niet. Geerman had destijds een tante in Leek, daar kon zoon Shawn (nu 16) naar toe. Haar vriendin in Leeuwarden ving dochter Suki (7) op. "Maar verder stond ik er alleen voor. Ik heb nooit aan de buren gevraagd voor hulp." In het kleine Frieschepalen, waar ze destijds woonde, kende ze verder haast niemand. "Ik ging er altijd vanuit dat ik niemand hoefde te kennen. Ik red mezelf, daar was ik aan gewend. Ik miste het contact wel, ik was alleen met mijn zorgen. En toen ik in het ziekenhuis belandde, kwam alles op mij af. Daar raak je wel van in de stress."

Angelina omschrijft zichzelf als een prater, iemand die zelfs eerder te veel praat dan te weinig. Ze werd geboren in Amsterdam en verhuisde op driejarige leeftijd met haar Arubaanse ouders naar Aruba. Ze had geen moeite met contact leggen, ze had een levendige kring van mensen om zich heen. Maar alles veranderde, zegt ze, toen ze als 16-jarig meisje zwanger werd van Shawn. Haar nieuwe leefwereld, met een kind, een baan en een avondopleiding, vervreemdde haar van haar vrienden. "Als ze gingen feesten, ging ik niet mee. Ik had me gesettled als moeder, ik kon geen rare dingen doen, ik moest voor mijn kind zorgen." Met de vaders van de kinderen - negen jaar later kreeg ze nog een dochter - had ze wel contact, maar woonde ze niet samen. Angelina wende eraan dat ze er alleen voor stond.

undefined

Levensstijl

Die houding nam ze mee toen ze zeven jaar geleden naar Groningen verhuisde, om een hbo-opleiding te doen. Ze kwam in Frieschepalen terecht. Daar, zegt ze, heeft iedereen wel een 'pake of beppe, of een heit of mem' die klaarstaat als er problemen zijn. "Waar je bent opgegroeid, heb je je netwerk. Hier had ik dat niet. En omdat ik vanaf hun geboorte alleen voor mijn kinderen heb gezorgd, is het een levensstijl geworden. Ik had niemand, en ben daar overheen gekomen. Waarom zou me dat nu niet lukken? Ik vraag geen hulp. Maar als je dat niet doet, blijft je netwerk klein."

'Netwerk' - Geerman neemt het woord om de haverklap in de mond. Bij toeval kwam ze in contact met netwerkcoach Geertje Miedema, van welzijnsinstelling Timpaan. Dat ging zo: Geerman verzamelde voor haar studie informatie over zorgbeleid bij de gemeente Opsterland. Een ambtenaar attendeerde haar op de coach, die werkt vanuit het idee dat uitbreiding van het 'netwerk' een middel kan zijn tegen eenzaamheid (zie kader). Of dat iets voor Angelina Geerman was?

"Ik kan niet zeggen of ik eenzaam was of niet. Als je je goed voelt met een klein netwerk, dan ben je niet eenzaam. Geertje heeft dat ook meteen gezegd. Ik had geen probleem met eenzaamheid, maar wel met durven vragen. En als je dat niet durft, dan maakt dat wel eenzaam. En ik was zo gefocust op gezin en studie, dat ik er niets anders meer bij kon hebben. Mijn zoon zei weleens: ga uit, ga koffiedrinken. Ik lust geen koffie, zei ik dan. Maar dat is natuurlijk een smoesje. Je blijft hangen in het mijden van contacten. De rest van de wereld wordt afgesloten, en dat wordt routine. Misschien ben je de eenzaamheid zo gewend, dat je haar niet meer herkent." Dat signaleren dat er iets aan de hand kan zijn, dat is volgens Geerman cruciaal. "Iemand moet constateren dat je hulp nodig hebt, vanzelf gaat het niet."

Geerman had acht gesprekken met haar netwerkcoach, tussendoor moest ze opdrachten doen. Een praatje maken met de buren, hen vragen op de kinderen te passen, belangstelling tonen, initiatief nemen, dat soort dingen. Ze vond een vakantiebaantje als postbode, en de coach stimuleerde haar om ook in die hoedanigheid gesprekjes aan te knopen. Ze kreeg praktische tips, en sprak met haar coach over vertrouwen stellen in anderen, over dingen uit handen geven, over de valkuilen van perfectionisme.

Begin dit jaar is Geerman verhuisd naar Drachten. In het nieuwbouwstripje vlakbij het centrum wonen 22 gezinnen. Veel kinderen, een paar alleenstaande moeders, een buurvrouw die notabene Papiaments spreekt - zo vertrouwd had Geerman het nog niet eerder in Nederland. "Ik kom met hen in contact, omdat ik meer durf te vragen, omdat ik opener ben. En ik denk minder dat ik anderen belast als ze me helpen. Het is juist andersom, ze doen het graag. En ik weet nu: een nee heb ik, een ja kan ik krijgen." De kinderen spelen op straat, laatst bleef dochter Suki eten bij een vriendinnetje en kon ook haar moeder aanschuiven. En bij het festival 'Drachten on the beach' danste Angelina Geerman tot in de avond de salsa.

undefined

Gezondheidsrisico's

Eenzaamheid is niet alleen een probleem voor mensen zelf, maar heeft ook maatschappelijke gevolgen, betoogt staatssecretaris Van Rijn in een zomerse brief aan de Tweede Kamer. Gebrek aan contact met anderen, is volgens hem een belemmering om mee te draaien in de samenleving. Ook is er kans op gedragsproblemen, en zijn er risico's voor de gezondheid: wie eenzaam is, is geneigd slecht voor zichzelf te zorgen, wat weer leidt tot lichamelijke klachten, schrijft Van Rijn. Volgens hem doen deze mensen te vaak een beroep op de huisarts of een andere, dure, specialist. Persoonlijke gesprekken zijn volgens hem een probater middel. Door de decentralisatie van de zorg komen mensen eerder in contact met een wijkverpleegkundige, een sociaal wijkteam of met een ambtenaar. Die kunnen, zo hoopt de staatssecretaris, de eenzaamheid of een sociaal isolement in een vroeg stadium signaleren. Verder rekent hij op de participatiesamenleving: "Signaleren en melden moet daarom ook van anderen worden gevraagd, vanuit het besef dat we meer oog voor elkaar moeten hebben." In dat kader noemt hij de buurt, en het lokale vrijwilligerswerk. Op gemeentelijk niveau is samenwerking tussen alle betrokken sociale organisaties zijn devies. In de gemeente Opsterland, een van de twintig gemeenten die koploper zijn, is daar al ruim ervaring mee opgedaan.

undefined

'Je wordt niet opeens eenzaam als je zestig bent'

Eén ding weten ze bij het welzijnswerk in Opsterland zeker: eenzaamheid los je niet op met activiteiten. "Door eenzame mensen tussen anderen te zetten, kan het gevoel juist nog sterker worden", zegt Willie Oldengarm, projectleider integrale aanpak eenzaamheid bij welzijnsinstelling Timpaan.

Opsterland, een plattelandsgemeente rond Drachten met 16 dorpen en tegen de 30.000 inwoners, is een van de landelijke koplopers in de bestrijding van eenzaamheid. Hoeveel mensen zichzelf daar omschrijven als eenzaam is niet precies bekend. Dat het probleem voorkwam, leerde de gemeente uit de dorpsspiegels, waarin inwoners vertellen wat ze van hun dorp vinden en hoe ze er zelf voorstaan.

Maar dan, hoe bereik je mensen die dan minder contacten hebben dan ze zouden willen, of die ontevreden zijn over de kwaliteit van de contacten? Samenwerken is het antwoord, zegt sociaal gerontoloog Oldengarm. Thuiszorg, corporaties, kerken, vrijwilligersorganisaties, contactpersonen in de dorpen, ze moeten allemaal weten hoe ze erachter kunnen komen dat mensen eenzaam zijn. Daarvoor heeft de projectleider een 'signaleringskaart eenzaamheid' gemaakt, waarop gegevens over ingrijpende gebeurtenissen, leefsituatie, gezondheid, sociale redzaamheid en gedragskenmerken worden verzameld. Ook staat erbij welke hulp kan worden geboden en bij wie men terecht kan. Als de cliënt dat tenminste wil; als iemand tevreden is met zijn situatie, is dat oké.

"Mensen staan hier niet bij bosjes op de stoep", zegt Oldengarm. "Maar inmiddels zijn er wel mensen die ons bellen: ik ben eenzaam, kunnen jullie wat doen?" Ja, er zijn gespreksgroepen, of vrijwilligerswerk. Maar er is ook de netwerkcoach. Geertje Miedema gaat bij de mensen langs en beoordeelt hoe ernstig de zaak is. Bij een psychische stoornis of een verstandelijke handicap neemt ze zelf de begeleiding op zich. Zijn de problemen minder zwaar, dan doorloopt een vrijwilliger met de cliënt een stappenplan, waarin wordt geleerd en geoefend hoe mensen contact kunnen leggen en hun netwerk kunnen uitbreiden.

Miedema probeerde dat traject uit bij Angelina Geerman. "Angelina vertelde bijvoorbeeld wel veel over zichzelf, maar ze vroeg nooit wat terug", zegt Miedema over haar gesprekken met Geerman. "En ze had wel een vriendin, maar die belde ze niet vaak. Je moet ook initiatief nemen. Met haar klasgenoten bouwde ze geen band op, omdat ze snel naar huis ging na de les." Door situaties te oefenen, bouwde Geerman langzaam haar contacten uit.

Geerman is 33, en dat is jong. Eenzaamheid komt het meest voor bij 75-plussers, "Maar ik heb nog nooit een intake gedaan bij een oudere", zegt Miedema. "Ze zijn allemaal tussen de 40 en 60." Projectleider Oldengarm vindt dat geen probleem: "Wat je bent, ontstaat in het verleden. Je wordt niet opeens eenzaam als je 60 bent. Het zit in jezelf, of in iets wat je is overkomen." Daarom wil ze graag aan de slag met jongeren, een vrij onontgonnen gebied, maar duidelijk zichtbaar in de statistieken, naast ouderen, mantelzorgers, alleenstaanden en werklozen.

"Er komen groepen op je af waar je nu nog geen beeld van hebt", zegt wethouder Wietze Kooistra (CDA). "We willen graag dat mensen langer in de dorpen blijven wonen, maar dat moet je dan wel mogelijk maken. En we willen ook graag dat mensen meedoen aan de samenleving. Daarvoor moeten we voorkomen dat ze in een isolement raken." Voor de netwerkcoaches ziet hij ook een rol in het bereiken van bij- voorbeeld verstandelijk gehandicapten, voor wie de gemeente vanaf 2015 ook verantwoordelijk wordt. Tot nu toe heeft het project de gemeente ongeveer een ton gekost.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden