'Ik dokter graag op de vraag: hoe besteedt de mens zijn tijd?' Wim Waanders

Wim Waanders (69) is al een halve eeuw boekverkoper en uitgever in Zwolle. Hij vernieuwde zijn 178-jarige familiezaak en krijgt nu vele duizenden de kerk in: voor een goed boek, muziek, wijn, cultuur of een ontmoeting.

Vijftig jaar zit Wim Waanders in een vak waarvan hij nooit droomde. Als negentienjarige student, net ontgroend, erfde hij plots een boekenimperium in Zwolle. Hij vormde het katholieke familiebedrijf om tot een moderne boekhandel en grote drukker-uitgever van kunst- en geschiedenispublicaties. Met de opening vorig jaar van zijn 'boekwinkel die niet meer zo mag heten' in de middeleeuwse Broerenkerk verraste hij, een 69-jarige hartpatiënt, de veelgeplaagde boekenbranche.

Waanders houdt kantoor in een groot middeleeuws pand. Het oudste stenen huis van Zwolle, zegt hij. Hij wordt aan zijn bureau omringd door historie: portretten van zijn voorouders, kunstschatten uit Zwolle en boekenwanden vol Waanders-uitgaven sinds 1836.

Waanders schuift zijn stoel naar achteren om een mapje met recente bezoekerscijfers te pakken. Dit is de burgemeestersstoel van Zwolle uit 1860, zegt hij terloops en loopt alle cijfers na: 370.000 mensen bezochten sinds de zomer 'Waanders in de Broeren', de gerestaureerde middeleeuwse kloosterkerk die nu dient als cultuurhistorische ontmoetingsplek rondom het gedrukte woord. "Ik heb iets proberen neer te zetten op basis van vijftig jaar ervaring. Maar ik ben geen visionair."

Westerling in 'de provincie'
Waanders is de vierde generatie boekhandelaren en -uitgevers in Zwolle sinds 1836. Voortzetting van het familiebedrijf was nooit een vanzelfsprekendheid. "M'n vader was de jongste van elf", zegt Waanders. "Hij werd in 1914 accountant in Den Haag bij de Twentsche Bank. Hij is pas laat getrouwd, net voor de Tweede Wereldoorlog. Mijn ouders waren al in de veertig toen ze mij en mijn zus kregen."

Hij kan terugvallen op een familiearchief dat teruggaat tot eind achttiende eeuw toen de familie Waanders nog buren was van de Thor-beckes. Hij wijst op twee ovalen lijstjes in een nis met portretten van zijn betovergrootouders. Zij was dochter van een Westfaalse koopman. Waanders: "Dankzij haar centjes was mijn overgrootvader in staat in 1836 een boekhandel en drukkerij te kopen."

Waanders in Zwolle gaf rooms-katholieke bladen en kranten uit als Katholieke Stemmen, de Nieuwe IJsselbode en het Overijsselsch Dagblad. Er kwam een winkel in religieuze artikelen als kruisbeelden. De opvolging was strak geregeld. Waanders: "Overgrootvader had testamentair bepaald dat alleen de mannelijke Waandersfamilieleden, actief in het bedrijf, de zaak mochten voortzetten. In 1943 overleed de laatst overgebleven broer van mijn vader in kamp Vught. Mijn vader werd eigenaar. Na mijn vader waren er geen potentiële opvolgers. Exact op de dag een jaar na het overlijden van die oom ben ik geboren, 4 mei 1944. In familiebrieven las ik dat dit werd beschouwd als vingerwijzing Gods. Maar ik stond niet te trappelen de zaak over te nemen. Ik groeide op in Voorburg. Wij kwamen weinig in Zwolle. Ik vond de stad niet erg aantrekkelijk: zo ontzettend 'de provincie'. De vraag speelde: wat doen wij met Zwolle?"

"Op 15 februari 1964 bleek in volle omvang dat het bedrijf in Zwolle mijn eigendom was geworden. Ik studeerde sinds een aantal maanden econometrie in Tilburg toen mijn vader overleed. Ik was als negentienjarige met heel andere dingen bezig. Ik kocht een Fiat en reed een jaar lang door Nederland. Tijdens de weekenden wikkelde ik bij mijn moeder de boedel en de commissariaten van mijn vader af. Nog een jaar studeerde ik door."

"Het ging niet geweldig in Zwolle, ontdekte ik. Alles ging al jaren hetzelfde. Het personeel, 25 man, ontving me voor mijn gevoel niet met open armen. Ik was een westerling en sprak geen Zwols. Maar men was volgzaam. Een vriend van mijn vader, die zelf industriële familiebedrijven had, heeft me toen geholpen. Ik ontmoette zijn lieve dochter Tineke en kreeg van hem onverwacht het advies met haar te trouwen. Dat deed ik op mijn 22ste."

"In de rooms-katholieke wereld begon alles te schuiven vanwege het Tweede Vaticaanse Concilie. Ik was als uitgever en drukker van Katholieke Stemmen wereldlijk eigenaar van het blad. De geestelijke eigenaren waren de aartsbisschop van Utrecht, toen Alfrink, en de Provinciaal van de Redemptoristen. Heel bijzonder om zo jong met hen te overleggen. In 1965 stopte ik met de religieuze kunsthandel die we hadden. Na het concilie wist ik: dit kan niet meer."

"Ik ben kerkelijk, maar niet orthodox. Ik ben blij dat de kerkramen weer worden opengezet. Ik heb niet veel op met het huidige regime in Utrecht. Na het overlijden van mijn vader vond ik zijn kerkboek in een lade. Met een groot kruis erop. Het bleek een dichtbundel. Mijn vader had geloofsopvattingen zonder daarmee naar buiten te treden."

Ach Lieve Tijd
"Het boekenvak was verzuild. Ik werd bekeken als vreemde. Boekwinkels en uitgeverijen waren nog echte familiebedrijven. De Noordhoffs hadden Noordhoff, de Sijthoffs Sijthoff. Daarna pas kwam de fusiegolf. Eind jaren zestig besloot ik niet alleen theologische publicaties uit te geven, maar me ook te richten op mijn hobby's: geschiedenis, kunst, architectuur. Ik begon met de geschiedenis van Zwolle, gevolgd door Overijssel. De kring werd steeds groter."

"Begin jaren tachtig had ik het gevoel dat ik een keuze moest maken. Ik rende me rot tussen uitgeverij, drukkerij en winkel. Mijn vrouw en ik hadden in vijf jaar tijd vier dochters gekregen. Ik was gevraagd om directeur te worden bij Kluwers boekhandelsgroep, een voorloper van Selexyz en Polare. Toen deed ik mijn vondst: de serie 'Ach Lieve Tijd'."

Waanders staat op en pakt een band vol maandbladen à 4,95 gulden, een groot succes waaraan hij veel verdiende. "Ze gingen over de historie van Zwolle. In 1980 bestond de stad 750 jaar. Ik verkocht op een zeker moment 13.000 exemplaren per maand. Dertienduizend! Burgemeester Drijber ging van Zwolle naar Arnhem en vroeg: doe je dit ook voor Arnhem? Dat ging steeds verder, tot Antwerpen en Duitsland. De klapper was Rotterdam: elke maand 40.000 exemplaren."

"Omdat ik veel afbeeldingen nodig had, kwam ik bij musea en archieven. Ik betaalde ze voor het gebruik. Dat was nieuw. Destijds werden de musea voor het eerst gebudgetteerd en hadden minder middelen voor het maken van publicaties. Ik bood aan die voor hen te produceren en te verkopen. Alle puzzelstukjes vielen in elkaar. Bouwkunde, geschiedenis en kunst: ik voelde me als een vis in het water."

"Van de halve eeuw in het boekenvak heb ik 60 procent van de tijd besteed aan uitgeven. Ik vind het belangrijk zelf de kwaliteit en levertijd te kunnen sturen als uitgever en drukker. In 2006 werd ik aan mijn hart geopereerd. Toen ging ik me achter de oren krabben: hoe nu verder? Een dochter zou het bedrijf overnemen, maar het was haar te groot. Ze begon in 2010 een eigen uitgeverij. In 2009 deed ik de drukkerij-uitgeverij van de hand. Te overhaast."

"Ik wil bij de politiek werk maken van de faillissementswet. Die deugt niet. Veel oude medewerkers van de uitgeverij werden in 2012 slachtoffer van een onnodig faillissement. Daarna konden sommigen terugkeren voor minder geld. De nieuwe eigenaar nam beslissingen die haaks staan op wat ik zou doen. Ik werd intussen aangesproken op niet-betaalde rekeningen door 'Waanders'. Vreselijk om in een kwaad daglicht te staan. Maar ik had niets meer van doen met de uitgeverij en de drukkerij, die alweer was doorverkocht."

"Sinds april 2012 heb ik mijn naam en vrijheid terug. Ik had Waanders gedeponeerd als merknaam en kon de licentie terugkopen. Ik heb volop plannen en energie, dus: l'histoire se répète. Mijn dochter en ik werken samen. Ik geef weer uit: boeken over kunst en geschiedenis. Ik wil niet achter de geraniums. Willen doorwerken zal wel genetisch bepaald zijn."

Betekenis
"Waanders in de Broeren is een schot in de roos. Van een officiële opening is het niet gekomen. De maker van het glas-in-loodraam, Kjell Nupen, is ernstig ziek. Nu ik zeventig wordt en toch een stapje terug wil doen, wordt het toch eens tijd voor een opening. Geen lintjes knippen. Het moet betekenis hebben."

"Een voorbeeld in het vak? Ik? Ik ben geen visionair. Ik vergelijk Waanders in de Broeren met 'Ach Lieve Tijd' en de kunstboeken. Ik vond dat ik dat moest doen. Ik dokter graag op de vraag: hoe besteedt de mens zijn tijd? Je mag consumenten beluisteren, bekijken, helpen, sturen. Ze willen elkaar treffen, iets opsteken. Ik bied 'edutainment'. O nee, dat klinkt te belerend. Mensen kopen bewust via internet. Maar velen zoeken zonder erbij stil te staan, helemaal niet zo rationeel."

Waanders glimlacht. In zijn katholieke familie is hij de generatie die niet alleen de rooms-katholieke signatuur verwijderde. Hij is ook degene die vele duizenden weer de kerk in krijgt. Voor een goed boek, muziek, wijn, cultuur en een ontmoeting. Dat mag geen trucje worden, stelt hij. "Mensen moeten zich happy voelen. Ze moeten niet achteraf het gevoel krijgen dat ze zijn gepakt. Ik ben daar alert op."

"Als Polare omvalt, verdampt er boekenomzet. Een deel van het geld gaat niet meer naar boekhandels. Niet alle uitgevers kunnen dan in stand worden gehouden. Dat zou een verschraling van het culturele landschap zijn. Uitgeven is meer dan letters en plaatjes op papier zetten. Bij internet is zoeken het concept. Uitgevers maken zelf een concept en hebben daarmee een bedoeling. Die rol, het uitdragen van gedachten, blijven gedrukte uitgaven vervullen."

Poppenkast
"Ik ben gezegend met creativiteit. In mijn jeugd was ik een verwoed poppenkastspeler. Ik ben visueel ingesteld en maak me ergens makkelijk een voorstelling van. Dat hielp me in dit vak bij het uitgeven en het nadenken over deze 'winkel'. Wat ook bijdraagt aan het voortbestaan van mijn familiebedrijf, zijn de lange generaties die het hebben gekoesterd. Mijn ouders waren al oud, grootouders heb ik niet gekend. Ik zou me wat meer willen verdiepen in die familiegeschiedenis."

"Wij kregen onze dochters op jonge leeftijd. Tineke heeft de ontwikkeling van het bedrijf mogelijk gemaakt door ons gezin te runnen. Nu denk ik na over opvolging. Toen mijn dochters waren geboren, dacht ik nog: geen opvolger. Maar overgrootvaders regel neem ik niet zo zwaar. Dat mannen de baas waren, was in zijn tijd normaal. Er staan geen sancties op als ik me er niet aan houd. Mijn dochters Marloes en Ellen hoeven zich niet verplicht te voelen de zaken over te nemen. Ik heb overgrootvaders testament uit de negentiende eeuw niet gekopieerd."

Wie is Wim Waanders?

Wim Waanders (Voorburg, 1944) opende in juli 2013 'Waanders in de Broeren', een boekwinkel-concept in een middeleeuwse kloosterkerk in Zwolle. Sindsdien brachten 370.000 mensen een bezoek, dubbel zoveel als het heropende museum De Fundatie in Zwolle. Waanders, ereburger van Zwolle en hofleverancier, leidt een 178-jarige familiebedrijf. Hij is getrouwd met Tineke van Heijst en heeft vier dochters. Met dochter Marloes geeft hij boeken uit, met dochter Ellen leidt hij de boekwinkel-nieuwe-stijl. Wim Waanders heeft al 2500 boeken uitgegeven over geschiedenis, architectuur en kunst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden