'Ik beschouw de Johannespassie als een thriller van formaat'

De Vlaamse componist Johan De Smet schreef een oratorium op basis van het Evangelie van Johannes. Deze alternatieve 'Johannespassie' in het Gents dialect wordt vertolkt door twaalf zangers die opgaan in een wereld van video- en computerbeelden. Vanavond gaat de passie op festival Boulevard in Den Bosch in première.

Een momentopname uit 'de Johannespassie' volgens componist Johan De Smet en visueel vormgever Harry Schreurs.

Voor het festival Boulevard in Den Bosch vertaalde componist Johan De Smet 'de Johannespassie' in het Gents dialect. Vreemd. In de Belgische krant De Standaard beschreef De Smet een tijdje terug zijn aversie tegen 'verkalvelingsvlaams', een 'onverstaanbare ontaal die nergens op steunt'. Weg met de Vlaamse brabbeltaaltjes, steun het Algemeen Beschaafd Nederlands! Hoe zit dat?

Op het Bossche recreatieterrein de Pettelaarse schans, waar het podium voor repetities staat opgesteld, schept De Smet snel duidelijkheid: naamsverwarring. Zijn eigen taalopvattingen staan ver van die van naamgenoot De Smet, die werkzaam is als docent Nederlands op de Koninklijke Militaire School. ,,Was je nieuwsgierig naar mijn militaire verleden?', lacht de componist, vriend & medewerker van Kamagurka en ex-punker van de Vlaamse band de Simpletones.

Deze De Smet had het kritische artikel nooit kunnen schrijven. ,,Ik houd namelijk van het Gents, ben in de stad geboren en beheers de taal. Het heeft een prachtige woordenschat en bijzondere klanken. Helaas verdwijnt het dialect. In volksbuurten hoor je het nog wel eens, nooit bij meisjes trouwens: het zou hun lage komaf tekenen.'

Sommige ideeën verdwijnen terwijl ze ontstaan, andere wachten in je hoofd het juiste moment af. ,,Dit idee van een Johannespassie in het Gents zat meteen goed.' Eind vorig jaar zocht De Smet daarom contact met het Brusselse productiebureau Soil en beeldcomponist Harry Schreurs (onder meer werkzaam voor NPS en VPRO). In mei van dit jaar kreeg het project subsidie toegewezen en konden Schreurs en De Smet aan het werk. Vanavond gaat 'de Johannespassie' in première op het Boulevardfestival, dan wacht er nog een zeven ton kostende tournee door Nederland en Vlaanderen.

De voorstelling valt op door de nadrukkelijke vorm, zowel muzikaal als visueel. In het decor staan de klassiek geschoolde zangers -de twaalf apostelen- op een rij, achter een doorschijnend gaasdoek. Op dit doek worden ook nog eens live video-close-ups van de zingende gezichten geprojecteerd, samen met de beelden die Schreurs zelf creëerde. Hij illustreert het evangelie met onder meer animaties van een ongeboren kind, de strijd tussen Tom & Jerry, rollende fruitsymbolen van een gokautomaat, horrorfragmenten van tombes die opengaan en teksten van Johannes. De Smet: ,,Voorstellingen op glas-in-lood-ramen in kerken waren ooit bedoeld om het gewone volk de Goede Boodschap te vertellen, en Gregoriaanse melodieën in de liturgie hielpen bij het onthouden van de teksten. Zo moeten ook hier beeld en geluid samenvallen.'

Zoals Schreurs in zijn projecties het populaire met het traditionele combineert, zo plakt ook De Smet muzikale fragmenten uit allerlei genres -barok, soul, straatgebabbel- aaneen tot een complexe compositie, live gespeeld door sampler, fluit, hobo, klarinet, trompet en slagwerk. ,,Ook de koralen van Bach waren gebaseerd op volkswijsjes, die mensen konden meezingen. Zowel het volkse karakter van het Gents dialect als de populaire invloeden in mijn werk sluiten daarom goed aan op die oorsprong.'

,,Authenticiteit heb ik altijd belangrijk gevonden. Het is een overblijfsel uit mijn punktijd. Velen zien er op terug als een periode van afbraak, maar die afbraak was juist positief en stimulerend. Terug naar de eerlijkheid van de eenvoud, weer met twee benen in de kunst staan. Ik houd van traditie. Het doet me wat dat de eerste passies al in de vierde eeuw na Christus werden opgevoerd. Misschien grijp ik door de veramerikanisering van de wereld terug naar wat vroeger was. Het is een gevoelskwestie.'

Ook de keuze voor het evangelie van Johannes is een persoonlijke. ,,De passie is zo'n sterk symbool binnen het katholieke geloof, dat ze zelfs wanneer je de morele inhoud buiten beschouwing laat, waardevol is. Je kunt haar daarom bewerken, tot op zekere hoogte naar je eigen hand zetten. Ik zie de passie als een thriller van formaat, desnoods op te voeren als rechtbankdrama.' Voor dit schuiven met betekenissen biedt 'de Johannespassie' meer aanknopingspunten dan die van Mattheüs. ,,De teksten van 'de Johannespassie' vind ik wat gemener. Bij Johannes is Jezus cooler.'

Om toch de directe lijn met de geschiedenis vast te houden, besloot De Smet teksten te gebruiken van de Duitse dichter B.H.Brockes, waarop ook Bach en Haydn zich deels voor hun Johannespassies baseerden. Het viel hem niet mee de Gentse vertaling op te schrijven, vanwege de vele klankbuigingen in het dialect. Een voorbeeld uit de passie:

'Simon Petrus ad zijn mes mee en snee het rechteruure af van de knecht van de juge (zijne noame was Malchus). Jezus zee tegen Petrus: steekt da mes wig! Zoe kik da koepke, die mijn voader ma gegeven ee, nie trinken?' [Dacht je dat ik de beker die mijn vader mij gegeven heeft niet zou leegdrinken?].

Zo gedegen als de teksten zijn, zo fragmentarisch is de muziek. ,,Frank Zappa is voor mijn jeugd heel bepalend geweest, omdat hij verschillende stijlen combineerde. Maar even belangrijk is de komst van de bandrecorder en de sampler geweest, waarmee je muziekfragmenten kon monteren, en waardoor een ander schrijfproces ontstond.' Bach werkte in de Barok, gebruikte de mogelijkheden uit die muzikale periode, maar kreeg daardoor ook te maken met de beperkingen van zijn tijd. De Smet kan tegenwoordig niet alleen naar Bach, maar ook naar alle latere muziekstromingen verwijzen. ,,Het is heerlijk: computer en sampler bieden eindeloos veel mogelijkheden om geluiden en stukjes muziek te isoleren en te combineren. Tegelijk werkt zo'n overdaad aan mogelijkheden beperkend: je moet altijd keuzes maken.'

Ook voor de uitvoering van deze Johannespassie zijn Schreurs en De Smet afhankelijk van de techniek. Veel stress is voortgekomen uit de grilligheid van alle gebruikte harde computerschijven. ,,Gelukkig ben ik niet angstig voor een overmacht aan techniek.'

Vier jaar geleden componeerde De Smet met zijn 'Requiem Euthanasia' een alternatieve dodenmis. Het werk werd ontvangen als een 'proeve van virtuositeit'. Maar tegelijk bleef het sommige critici onduidelijk wat De Smet precies met het stuk wilde. Hetzelfde kun je je afvragen bij 'de Johannespassie'. ,,Toch ironie', stelt De Smet resoluut. ,,Vaak wordt het niet herkend of begrepen, misschien vereist ironie een bepaalde intelligentie. Het hele project kan ironisch worden opgevat. In mijn werk wil ik een zekere twijfel openlaten.' Het is mogelijk dat goede katholieken de voorstelling serieus benaderen. ,,Dat kan en mag ook best. De voorstelling bestaat uit vele lagen, het is geen parodie maar grotesk, ernstig en ook komisch. Iedereen mag vrijuit associëren.'

Welk idee ligt nog op de plank, na het Requiem en de Johannespassie? ,,Een Heilige Mis in combinatie met een modeshow, dat lijkt me nog wel wat.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden