'Ik ben verlost van mijn haat'

Met 'The Autobiography of Nicolae Ceausescu' voltooide Andrei Ujica zijn trilogie over de Roemeens revolutie. Daarmee heeft hij ook de schade ingehaald: in 1989 was hij er niet bij.

De Roemeense filmmaker Andrei Ujica (60) werkte de afgelopen twintig jaar aan een losse, ongeplande trilogie over Oost-Europees totalitarisme. Deze week verschijnt het monumentale sluitstuk 'The Autobiography of Nicolae Ceausescu'. Uit honderden uren beeldmateriaal, afkomstig uit de staatsarchieven, filterde de regisseur het adembenemende zelfportret van de totalitaire leider.

"Ik raakte meer en meer gefascineerd door de creatie van zijn publieke imago", vertelt Ujica. Andrei Ujica was veertien jaar toen Ceausescu midden jaren zestig aan de macht kwam, en achtendertig jaar toen de leider van zijn land na een korte, maar hevige revolutie in december 1989 werd geëxecuteerd. Ujica was Roemenië toen al een tijdje ontvlucht. In 1981 was hij naar Duitsland gegaan om in Berlijn en Karlsruhe literatuur, film en mediatheorie te doceren. Om politieke redenen kon Ujica in de jaren tachtig niet terug naar zijn land.

Toen op 17 december 1989 in zijn geboorteplaats Timisoara de eerste massale protesten begonnen, die op 25 december leidden tot de executie van het echtpaar Nicolae en Elena Ceausescu, ging Ujica aan het werk als filmmaker. De geschiedenis van zijn land moest vastgelegd. Samen met de beroemde experimentele documentarist Harun Farocki, een andere emigré in Duitsland van Tsjechische afkomst, maakte hij in 1992 het fantastische 'Videogramme einer Revolution'.

De film was samengesteld uit een selectie van ruim honderd uur tv-beelden en video-opnamen van amateurs. Gemaakt door het Roemeense volk dat in die hectische decemberdagen van 1989 de staatstelevisie had overgenomen. Het was een van de belangrijkste verzetsdaden. 'Videogramme', dat heftige discussies toonde over hoe de nieuwe partij moest heten en hoe de nieuwe vlag eruit moest zien, geldt tegenwoordig als een standaardwerk over de relatie tussen politieke macht en media en het einde van de Koude Oorlog.

In 1995 volgde 'Out of the Present', een al even overrompelende film over het einde van de Sovjet-Unie.

Aan 'The Autobiography of Nicolae Ceausescu' - vorig jaar lovend ontvangen in Cannes - werkte Ujica vier jaar. De film die werd samengesteld uit circa duizend uur archiefmateriaal, vertelt op indringende wijze over opkomst en ondergang van de Roemeense dictator, waarbij de gelijkenissen met de dictaturen en revoluties in de Arabische wereld opvallen.

Had u er graag bij willen zijn, in Roemenië, in 1989?
Ujica: "Ja, het was het enige moment in mijn leven dat ik spijt had dat ik mijn land had verlaten, en dat ik er niet bij was op dat belangrijke moment in de geschiedenis. Een psycholoog zou waarschijnlijk zeggen dat al mijn werk van de afgelopen twintig jaar is ontstaan uit dit persoonlijke complex."

Hebt u het gevoel dat u met uw films over het einde van het communisme en de dictatuur de schade hebt ingehaald?
Lachend: "Ja, uiteindelijk wel. Voor mij was het wel een grote verrassing dat ik ooit vrede zou sluiten met Ceausescu. Dat was iets ondenkbaars. Maar ik wil de dingen heel helder zien. Ceausescu was een dictator. Hij verdiende het om de macht te verliezen. Maar hij verdiende niet dit gruwelijke einde, en ook niet dit proces dat slechts een maskerade was. Het was een grote fout, gemaakt in een wirwar van emoties. De jonge democratie werd geboren onder een slecht teken: een Stalinistisch proces op Eerste Kerstdag 1989. Niet bepaald een geschikte manier om een democratie te starten."

Bent u vrij van haatgevoelens jegens Ceausescu?
"Ja, ik ben verlost van mijn haat, en dat is een belangrijke persoonlijke conclusie. Ceausescu was niet alleen de onderdrukker maar ook het slachtoffer van een geloof in een foute ideologie. Daardoor kreeg hij ook tragische dimensies, een beetje als een Shakespeariaanse figuur."

Waarom lenen de Ceausescu-jaren zich eigenlijk zo goed als case study?
"Omdat Ceausescu en de Roemeense zaak exemplarisch zijn voor dit soort ideologische dictaturen in de tweede helft van de twintigste eeuw. Het Roemeense 'scenario' was completer dan dat van Oost-Duitsland, Polen of Hongarije. Het ging om een onafhankelijk opererende dictator die in al zijn overdrijving de woede van het volk uitdaagde. De revolutie leidde in dit geval ook tot een executie, waarmee het 'scenario' compleet was. Zoals bij de Franse Revolutie tweehonderd jaar geleden.

Het leidde tot twee filmische onderzoeken: 'Videogramme einer Revolution' over de camera als sociaal medium, en 'The Autobiography' over de dictatuur zelf.
"Ja, 'Videogramme' ging over het feit dat we de geschiedenis van de revolutie voor het eerst van uur tot uur konden volgen, en hoe het was te zien op tv. We leven nu in een tijd waarin het mogelijk is om de film van de geschiedenis te reconstrueren. De omslag kwam aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, toen de geallieerden naar Normandië kwamen. Hollywood had John Ford meegestuurd en ruim honderd cameramannen. D-Day werd vastgelegd. En vanaf dat moment werd elk belangrijk historisch moment vastgelegd in filmbeelden, zo talrijk, dat het mogelijk werd om de film van de geschiedenis te reconstrueren."

In dit geval gaat het om propagandafilms waaruit u de autobiografie van de dictator filterde. Toespraken, ontvangsten, parades, juichende mensenmassa's.
"Alles werd altijd vanuit zijn gezichtspunt gefilmd, zoals hij het wilde. Het narratieve perspectief lag altijd bij hem. Er bestaan geen andere beelden uit die tijd."

Mensen hadden nog geen mobiele telefoon met camerafunctie in de jaszak.
"Nee, geen gsm's in de jaren zestig, zeventig en tachtig, en tot aan het begin van de revolutie ook geen camcorder. Er waren alleen foto's en een paar super 8-filmpjes, te weinig om iets mee te kunnen. Maar interessant is dat we veel nieuwe historische documenten ter beschikking kregen, niet langer alleen geschreven documenten, tekeningen en foto's, maar ook bewegende beelden die vaak extra informatie bevatten aan de randen. De propagandistische boodschap bevindt zich vaak in het midden van het beeld. Maar aan de randen speelt zich ook van alles af. Wie goed kijkt, ziet zo een alternatieve film opdoemen."

Waarom laat u de beelden voor zich spreken, zonder voice over, zonder ondertitels, zonder specialisten of getuigen?
"Ik laat graag ruimte tot interpretatie. Ik ben geen geschiedenisleraar. Ik doceer film op een kunstacademie en probeer mijn studenten iets te leren over vrije kunst. Anderzijds is iedere kunstenaar op een bepaalde manier een leraar in zijn werk. Je hebt goede en slechte leraren. De slechte leraar zegt steeds wat de intentie is en wat je wel en niet moet doen. Uiteindelijk overtuigt hij niemand. De goede leraar luistert en dringt geen conclusies op."

Wat vindt de goede leraar van de nieuwe sociale media? Helpen Facebook en Twitter de burgers in Iran, Tunesië, Egypte, Libië?
"Facebook en Twitter zijn een horror voor dictators en censors. Omdat het mensen met elkaar verbindt, buiten de controle van het systeem om. Revoluties zijn eeuwenlang onderdrukt door een simpel mechanisme. De geheime politie onderbreekt communicatie tussen mensen met dezelfde denkbeelden. De nieuwe sociale media herbergen dus een groot gevaar, evenals de alomtegenwoordigheid van het beeld. De nieuwe sociale media zijn waarschijnlijk ook het echte geheime wapen van de westerse wereld tegen de islam. Het is heel goed mogelijk dat de cultuur van de Europese moderne tijd een overwinning behaalt in de islamitische wereld, niet door de westerse filosofie, maar door deze technische vernieuwing."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden