'Ik ben van de discipline'

In 'Superschool' beschrijft Eric van 't Zelfde (43) zijn ervaringen als schooldirecteur in een Rotterdamse achterstandswijk. Vlak voor de zomervakantie belandde hij op de hartbewaking.

Les 1

Blijf geen toeschouwer

"Wij hadden het vroeger niet breed, maar mijn broers en ik zijn wel liefdevol opgevoed. Als kind heb je recht op een volwassene die om je geeft en voor je zorgt, als dat thuis niet gebeurt, mag je als school geen omstander blijven, dan moet je ingrijpen. Dat wij onszelf die taak hebben gegeven heeft ook te maken met de buurt waarin onze school staat: Rotterdam-Zuid is een zwarte achterstandswijk waar veel kinderen onder vreselijke omstandigheden opgroeien. De armoede hier brengt vaak andere problematiek mee: ongezond eten, huiselijk geweld, geen geld om medicijnen te betalen, zelfmoord, een moeder die wordt vermoord, criminaliteit.

Op onze scholengemeenschap Hugo de Groot is 98 procent van de leerlingen risico-geïndiceerd, wat betekent dat zij een grote kans hebben op uitval uit het onderwijsproces. Dat vraagt veel van docenten. Alle kinderen hier brengen wij in kaart, zowel psychisch als lichamelijk. Ze worden gewogen, we kijken naar BMI en voedingspatronen. Op school staat een automaat met vers sinaasappelsap. De vraag is: moeten wij ervoor zorgen dat ze elke dag vitamine C binnenkrijgen? Ja, dat moeten wij doen, want we hebben ook van die gezinnen die 's avonds bij McDonald's eindigen met een hamburger van 1 euro.

Regelmatig gaan we op huisbezoek en als we het niet vertrouwen moet je spitten in dossiers. Laatst bezochten we een leerling met wie het niet goed ging. De moeder bleek zes kinderen te hebben, haar huis was een zooitje. Toen we een rondje door het huis maakten, troffen we een kind naakt in bed aan, en zo zwart van het aangekoekte vuil dat niet viel te identificeren of het een jongen of meisje was. We hebben bij verschillende instanties alarm geslagen en via de rechter de kinderen uit huis laten halen."

Les 2

Overwin jezelf

"Mijn vader hield mij ooit voor: iemand die zichzelf overwint is moediger dan een generaal die een stad inneemt. Die zin is me altijd bijgebleven. Meerdere keren heb ik mezelf moeten overwinnen als ik aan een nieuwe baan begon. Ik zoek altijd een baan die me bang maakt en waarvan ik denk: kun je het wel, ben je er slim genoeg voor?

Ik ben begonnen als docent Engels op een middelbare school in de Haagse Schilderswijk, daarna werd ik afdelingsleider, senior teamleider, plaatsvervangend rector. In 2009 kreeg ik een benoeming als directeur van de Hugo de Groot.

Ik kwam in een gebouw waar de muren volgekalkt waren met hakenkruizen en leuzen met het woord kanker. In alle opzichten was het een puinhoop: we stonden financieel diep in de min, er waren nauwelijks nieuwe aanmeldingen, de slagingspercentages waren dramatisch en het docententeam bestond uit vermoeide helden die voor een deel waren 'scheefgegroeid' en niet meer konden. In mijn eerste jaar vertrokken 34 leraren in 36 weken.

Op alle niveaus moesten we duidelijkheid verschaffen, en dat gaat niet zonder pijn en af en toe een overuurtje. Als directeur kun je geen dingen eisen van je team die je zelf niet waarmaakt. De eerste twee jaar zat ik in het kamertje naast de docentenkamer zodat iedereen me kon zien, van 's ochtends vroeg tot laat in de avond."

Les 3

Je bent in elk geval altijd iemands gelijke

"Mijn eigen schooltijd in Schiedam was een worsteling, ik deed niks. Maar toen ik vier jaar op een kostschool in Schotland zat, ontdekte ik dat leren eigenlijk heel gaaf was. De leraren lieten de leerlingen excelleren door veel van ons te eisen. In Nederland was excellentie in 2009 een vies woord. Ik werd rechts genoemd, omdat ik altijd veel heb geeist van leerlingen en docenten.

Op de Schotse kostschool deden we veel extra's buiten de gewone lessen om. Hier op de 'Hugo' heb ik gezegd: wij worden een kostschool voor de armen. We bieden activiteiten aan als paardrijden, schermen en roeien. Dankzij een gulle gift van een investeerder waren wij als tokkieschool dit jaar weer met tien leerlingen in Singapore vertegenwoordigd bij de 'Formula 1 in Schools', waar kinderen een Formule 1-auto moeten ontwerpen. Door die kennismaking met een andere wereld proberen wij hun zelfvertrouwen te stimuleren zodat ze zich straks in een andere setting op het mbo, hbo of de universiteit kunnen handhaven. Hier leer je: je bent altijd in elk geval iemands gelijke."

Les 4

Kom op tijd je nest uit

"Inmiddels zijn we een gezonde en veilige school. De leerlingen hebben het naar hun zin. Dankzij een geweldig docententeam hebben we al een paar jaar zowel bij mavo, havo als vwo 100 procent geslaagden. Het leerlingenaantal is meer dan verdubbeld, onrust en vechtpartijen komen nauwelijks meer voor sinds we leerlingen aanspreken op het tonen van persoonlijk leiderschap.

Onlangs gunde ik mezelf het genoegen om met 5 havo te kaarten in de aula, dat vonden ze prachtig en ik had dat even nodig. Ik vind het belangrijk dat ze warmte ervaren maar ik hoef niet altijd aardig gevonden te worden. Mijn ambitie is om een jarenvijftig-rector te zijn: ik vraag iets één keer en dan moet het duidelijk zijn. Ik ben erg van de discipline en de duidelijkheid.

Mijn vader leerde ons discipline: kom op tijd je nest uit. Wat hij ons ook inprentte: wees goed voor elkaar, kom op voor de zwakkeren, houd vast aan je mening al is die niet populair en buig niet voor terreur. Ik kan weleens doorschieten in bepaalde overtuigingen, bijvoorbeeld toen we een loverboyzaak hadden en een leerlinge van ons werd vastgehouden en misbruikt in een hotel. Op zo'n moment word ik slachtoffer van mijn eigen karakter en zet ik alles op alles om haar terug te halen. Het was een riskante actie. Later zei mijn vader: 'Dat was niet handig', waarop mijn moeder vanuit de keuken riep: 'Joh, schijnheil, dat heeft hij van jou!'"

Les 5

Een oude hond leer je geen trucjes

"Zolang ik werk, wil ik een bijdrage aan de samenleving leveren, dat heb ik jaren met plezier gedaan door met mijn neef op maandagavond op de soepbus van het Leger des Heils langs zwervers en dames van de straat te rijden - en dat doe ik door kinderen in deze wijk een fijne school te bieden. Ik heb een van de mooiste banen in Nederland, maar er moet geen beeld ontstaan van een don quichot die heel armoedig Nederland gaat redden. Ik moet bekennen dat als ik de staatsloterij win, ik hier meteen weg ben, daar wil ik niet huichelachtig over doen. Dan koop ik een eiland bij Schotland.

Dat neemt niet weg dat ik verliefd ben geworden op deze school, op de leerlingenpopulatie en ook op de wijk. In mei zit ik hier zeven jaar: langer dan ik ooit ergens ben geweest, want het is mijn streven een klus binnen vijf jaar te klaren. Nu het de school beter gaat, loop ik wel tegen het probleem op dat een ander type directeur nodig is, iemand die stabiel en verbindend te werk gaat. Ik heb mij laten coachen om te kijken of ik die transitie kan maken, maar je leert een oude hond niet makkelijk nieuwe trucjes."

Les 6

Word geen diplomafabriek

"Wat me gaande houdt, is dat we volgend jaar eindelijk een basisschool kunnen toevoegen aan de Hugo de Groot. Ik wil op z'n minst blijven om dat lintje door te knippen.

Al sinds 2011 maak ik me hard voor een zogenoemde Promise Academy waar we peuters, kleuters, primair en voortgezet onderwijs samenbrengen zodat we één doorlopende leerlijn en één doorlopende zorglijn kunnen bieden aan kinderen van twee tot achttien. Kinderen op Zuid die de basisschool verlaten hebben een taal- en rekenachterstand van gemiddeld twee jaar. Om dat te voorkomen, willen we leerlingen vanaf groep 0 een deel van de week op hun eigen niveau lesgeven, docenten uit het voortgezet onderwijs zullen daaraan meedoen. De motie die we daarover in de Kamer hebben ingediend is onlangs met 135 stemmen aangenomen, alleen de PVV en de SGP stemden tegen.

Ik heb een plan geschreven voor radicaal ander onderwijs op de Hugo van 2016 tot 2020. Het denken over het onderwijs in Nederland wordt bepaald door de vraag wat de industrie en het bedrijfsleven nodig hebben. Waarom kijken we niet naar wat de maatschappij nodig heeft: participerende, verantwoordelijke burgers, burgers met, bijvoorbeeld, ecologisch bewustzijn? Er zijn veel te weinig filosofen. Onze school levert leerlingen af met een diploma dat één tot anderhalve punt boven het landelijk gemiddelde ligt.

Dat is mooi, maar ik vrees tegelijk dat we een soort diplomafabriek zijn geworden. Ik wil graag terug naar het Bildungsonderwijs: veel meer kunst, muziek, filosofie: het echte denken."

Les 7

Toon je kwetsbare kant

"Vorig jaar na de eindexamens was ik zo moe dat ik nog wel verder kon, maar helemaal niet meer effectief was. Door structureel te veel werk en te weinig slaap had ik roofbouw op mezelf gepleegd. Op een gegeven moment had ik zoveel dossiers op mijn bord dat ik in paniek raakte en mijn hart op hol sloeg. Een dag voor het eind van het schooljaar werd ik onwel en belandde ik op de hartbewaking. Het was schrikken dat ik daar opeens lag. Het was ook het moment dat ik dacht: ik moet echt anders gaan leven.

Al maanden ga ik nu vroeg naar bed, ik heb de afgelopen periode te veel in mijn hoofd gezeten. Er kwam bij dat ik het boek 'Superschool' heb geschreven, in de avonduren en in vakanties.

Ik heb mijn ervaringen in het onderwijs beschreven en geef ook een kijkje in mijn privéleven. Er zit veel pijn in het boek: verlies van dierbaren, mijn relatie die vijf jaar geleden stopte, mijn ex-vriendin die er getuige van was hoe Tristan van der V. in Alphen aan den Rijn zes mensen doodde en zeventien verwondde. Nadat zij mij in paniek had gebeld, ben ik direct naar Alphen gereden om haar in dat winkelcentrum te zoeken. Het was een vreselijk chaotische situatie - zoiets vergeet je nooit meer.

In het publieke debat gebruik ik scherpe formuleringen en verwijt ik staatssecretaris Dekker dat hij de problemen in het onderwijs niet aanpakt. In het boek heb ik die stellige meningen achterwege gelaten. Hopelijk maakt het iets los wat kan aanzetten tot een nationaal debat over de inrichting van ons onderwijs.

Uit alle data die we hebben, blijkt dat onze aanpak werkt, geen staatssecretaris kan daaromheen. Niet vanuit de Kamer, maar vanuit Charlois zal het onderwijs in Nederland veranderen. Laatst kreeg ik een leuke baan aangeboden waarmee ik er flink op vooruit zou gaan. Ik kwam even in gewetensnood. Wat me uiteindelijk hier heeft gehouden, is die droom op Zuid."

undefined

Eric van 't Zelfde

Eric van 't Zelfde (1972) groeide op met twee broers in een arbeiderswijk in Schiedam. Toen zijn vader werk kreeg als turbinespecialist bij Esso in Schotland emigreerde het gezin naar Edinburgh. Na vier jaar keerden ze terug naar Nederland waar Eric van 't Zelfde de mavo en havo doorliep. Hij volgde de docentenopleiding Engels en studeerde daarna in Leiden. Hij werkte op verschillende scholen, eerst als docent Engels, later als directielid. In 2009 werd hij aangesteld als directeur van osg Hugo de Groot in Rotterdam-Charlois. De school kampte met een slechte reputatie. De afgelopen vijf jaar wist Van 't Zelfde, samen met een goeddeels nieuw team, het tij te keren. VPRO's 'Tegenlicht' wijdde twee jaar geleden de documentaire 'Superschool' aan Van 't Zelfde's ambitie om met zijn school de beste van Nederland te worden. Onder dezelfde titel publiceerde hij onlangs zijn ervaringen: 'Superschool. Het succesverhaal van een bevlogen schooldirecteur', uitgeverij Prometheus, euro 18,95, 7de druk.

Van 't Zelfde woont alleen en heeft geen kinderen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden