Ik ben niet rebels, ik ben verstandig

Sjoerd Soeters is een buitenbeentje in de Nederlandse architectuur. Bewust. 'Waarom zou je aan een Amsterdamse gracht een verkrachtend, detonerend object neerzetten?'

Les 1

Je moet buiten de groep durven te staan

"In de tijd dat ik bouwkunde studeerde was er in het Stedelijk Museum altijd wel een tentoonstelling over de architectuur van Johannes Duiker of Gerrit Rietveld. De plaatjes wilden weleens andersom opgehangen zijn, maar het ging altijd over hetzelfde. Als een soort gebedsmolen. Ik dacht: jongens, zo aantrekkelijk zijn die moderne buitenwijken ook niet. Het wordt verkocht als modern, open, transparant en licht en lucht. Maar in werkelijkheid is het van een niksigheid en kaligheid.

Nee, ik ben niet zo rebels, ik ben de enige die verstandig is (lacht). Op het moment dat iedereen het met elkaar eens is, denk ik: dat kan niet waar zijn. Je moet altijd blijven nadenken.

Ik was natuurlijk het kind dat, als er op de lagere school een voetbalteam samengesteld moest worden, als laatste gekozen werd. Na verloop van tijd denk je: wat kan mij het schelen, ik heb ook niet zo'n lol in dat sporten. Ik zat op tekenles. Dan krijg je op je verjaardag een nieuwe doos Caran d'Ache potloden en een schetsboek. Dat is het mooiste cadeau dat ik ooit heb gehad. Mijn moeder speelde heel goed piano, en ik zat aan tafel. Terwijl zij eindeloos zat te oefenen, zat ik eindeloos tekeningen te maken. Vaak alleen. Hele middagen. Heerlijk, heerlijk!"

Les 2

Weet in welke traditie je staat

"Ik heb een familie die heel veel verhuisd is. Ik ben geboren op Ameland, daar hadden we de dokterswoning, een spits huisje. Toen ik vier was werd mijn vader bedrijfsarts bij Philips. In Eindhoven kregen we ook een dokterswoning, een huis in een rij. Hij gaf daar ook seksuele voorlichting en zijn collega's zeiden altijd dat hij beter was in de theorie dan de praktijk, want hij had zelf zes kinderen op de wereld gezet. Drie jongens, drie meisjes - ik was de tweede. Nee, we waren niet katholiek, ik ben humanistisch opgevoed. Het was een intellectueel gezin. Mijn moeder had een tien voor wiskunde op haar eindexamen, maar heeft daar nooit iets mee gedaan. Zo ging dat in die tijd. Ze had een dienstmeisje en ze had het nog hartstikke druk. Daarna zijn we naar Heemstede verhuisd, mijn vader ging er werken bij Philips Duphar. Dat was een heel grote stap voor mij. Ontworteld? Nou, ik denk het niet hoor. Het is wel nuttig dat je je steeds leert aanpassen aan nieuwe condities en in zekere zin biedt het steeds nieuwe kansen. Als kind kun je dat wel hebben. Later heb ik overigens 34 jaar op dezelfde plek gewoond, in Amsterdam aan de Prinsengracht.

Ik ben teruggegaan naar Eindhoven, om te studeren aan de Technische Hogeschool. Waardeloze stad. Als kind ervaar je het nog niet zo, maar als je ouder wordt zie je hoe ongelooflijk achenebbisj en lullig het allemaal is. Eindhoven is opgebouwd uit dorpen die vernietigd zijn. De Corbusiaanse aanpak. Je hebt een dorpsstraatje waar allemaal huisjes, boerderijtjes en winkeltjes aan staan. Dan trek je er een brede, rechte weg dwars doorheen en zet je er flatblokken langs. Soms blijft zo'n boerderijtje nog een poosje staan, maar dat rats je er dan ook nog af. Baf! Rücksichtslos, geen enkel respect voor wat er was. Ik geloof erg dat je moet bouwen in de traditie van de plek, van de cultuur, in plaats van dat je alleen maar dingen neerzet die erop uit zijn om de geschiedenis helemaal weg te gummen."

Les 3

Als je ouder bent, moet je beter weten

"Mijn circus Zandvoort... (lacht). Dat was een statement. Een aantal van die dingen heb je als jonge wilde nodig om te zeggen: hier ben ik! Als je ouder bent is dat anders. Ik ben echt heel erg veranderd.

Veel architecten houden zich obsessief bezig met hun gebouw als los object. Mijn compagnon Jos van Eldonk en ik doen het precies andersom. We beginnen met de stedebouw, want een gebouw is er niet voor zichzelf, maar om de stad beter te maken. Wij tekenen eerst een stratenpatroon. Dan bedenken we welke gebouwen we nodig hebben om die ruimtes te omsluiten, waartussen leven kan plaatsvinden. We zorgen dat het een soort gecomprimeerde geschiedenis is. De suggestie wordt gewekt dat het uit verschillende periodes komt, dat het hotsebotsend tegen elkaar zit. De gebouwen die er al staan moet je zien te behouden. Het Java-eiland in Amsterdam is zo'n opgave geweest. Wij moesten bedenken hoe je van zo'n kale plek een stedelijk milieu kon maken. Waar je het gevoel hebt: ik ben hier ergens thuis. Zonder dichtheid heb je geen stedelijk milieu. Kijk maar naar alle perifere gebieden die na de oorlog in Nederland zijn ontwikkeld: de afstand tussen de gebouwen is zo groot dat er geen oogcontact mogelijk is tussen mensen in de gebouwen en de mensen in het openbare gebied. Daarom zijn ze ook sociaal onveilig. Wij hebben in de afgelopen 25 jaar geleerd dat je je plannen moet baseren op oogcontact, op de relatie tussen mensen. Wij zijn altijd bezig om de openbare ruimte te krimpen tot het bijna niet meer kan. Tot-ie strak zit als een middeleeuwse stad, zou je kunnen zeggen.

Toen ik afstudeerde, dacht ik: er is maar een stad waar je als architect naartoe kunt en dat is Amsterdam. Het pand aan de Prinsengracht hebben we in 1977 met een ploegje van zeven man gekocht en het helemaal verbouwd als een hofje. Hoe aantrekkelijk is het om in een compacte stad in zo'n oase te wonen? Je gaat een poort door en daarachter is je voordeur. De stad was toen heel scharrig, het was crisis. We waren een soort hippies in spijkerpakken. De bouw heeft geloof ik vijf jaar geduurd. Een geweldige tijd. Om zo'n pand in handen te krijgen en daar dan je eigen plan te realiseren."

Les 4

Doe waar je goed in bent en laat de rest aan anderen over

"Mijn vrouw Merle was leraar Nederlands. Ze dacht: dan ga ik maar een beetje helpen met dat architectenbureau, anders wordt het niks. En dat was ook zo. Zij is de eerste twintig jaar directeur geweest, ze heeft het hele bedrijf organisatorisch en financieel opgezet. Dat heeft ze heel goed gedaan. Wij zijn al 46 jaar getrouwd. Het is heel prettig om samen te werken. Je kunt elkaar 100 procent vertrouwen. Eigenlijk interesseren financiën mij niks en volgens mij interesseert architectuur haar ook niet zo. Mijn echtgenote is een buitengewoon gestructureerd werkend iemand, die heeft een soort ordening in de dag. Vrouwen hebben daar meer last van dan mannen. Als ik aan het werk ben en zij zou er niet zijn om te zeggen 'Nu gaan we eten', dan zou ik gewoon doorwerken tot ik opeens denk: het is half twaalf, ik heb nog niet gegeten.

We hebben een kleine tien jaar op de Prinsengracht kantoor aan huis gehad. Toen hebben we een voormalige kerk in de Kerkstraat verbouwd, het golfplaten gebouw waardoor je bent binnengekomen. Toen waren we met z'n tienen. Op de top in 2006 waren we met 105. Het is niet per se strategie om groot te zijn, maar als er veel werk is, heb je veel mensen nodig.

Op een gegeven moment vond Merle het te veel, al dat vergaderen. Onze dochter was toen aan het eind van haar middelbare school en ze dacht: ik ga eens wat meer thuis zijn om dat een beetje te begeleiden, die eindfase. Dus toen is ze ermee gestopt.

Ik werkte heel veel, dag en nacht. Ik zeg altijd: wat moet je anders doen? Het is gewoon een hobby, het is heel leuk om dit vak uit te oefenen. Er zat hier een restaurantje om de hoek en ik denk dat ik er met mijn ploeg drie avonden in de week at, dan werkten we door tot elf uur of later, of we moesten nog ergens presentaties gaan doen, het was echt een gekkenhuis. Jaren en jaren ..."

Les 5

Koop een huisje in Frankrijk

"Heb je het gezien, ze staan hier op de gevel. Mijn dochter Anna-Anna en Merle. Als ode aan de twee vrouwen die ik maar matig heb ... hoe moet ik het zeggen ... ik voel me altijd schuldig dat ik een slechte vader ben, dat ik er eigenlijk nooit ben geweest. Mijn dochter heeft daar weleens een opmerking over gemaakt. Maar ze begrijpt dat geloof ik wel. Ze heeft hetzelfde als ik. Als ze eenmaal bezig is gaat ze ook door, dan vergeet ze de tijd. Ze heeft net een opleiding coupeur haute couture achter de rug. Ze heeft een stage bij Jan Taminiau gedaan. Een gymnasiummeisje, maar ze houdt van de schoonheid van het ambacht. Wat ik heel leuk vind.

Ons huisje in Frankrijk is de redding van mijn huwelijk, zeg ik altijd. Het is een heel oud huisje in de Creuse. Er staan allemaal bomen voor die het licht filteren. Het is er altijd heerlijk. Aan de overkant van het weggetje waar vijf auto's per dag overkomen, inclusief de postbode, hebben we uitzicht over een rollend landschap. Daar leef je zoveel dichter bij elkaar, daar heb je zoveel plezier met elkaar, dat is echt ongelofelijk. Als we daar zijn doen we niks anders dan een beetje klussen rond het huis, de groentetuin, wandelen en fietsen en boeken lezen.

Afstand nemen van werk is hier in Nederland heel moeilijk. Ik kan geen dagen vrij nemen, zelfs de zondagen gaan op aan werk. Ik probeer zes of zeven keer per jaar in Frankrijk te zijn. Je moet jezelf een beetje beschermen."

Les 6

Zorg voor continuïteit

"Ik heb geleerd van mijn hoogleraren Wim Quist en Dick Apon. Die hadden aan het eind van hun carrière allebei problemen met hoe het nou met dat bureau verder moest. Moet je al die mensen allemaal op de keien gooien? Dat is een probleem. Dus ik moet zorgen dat ik een jongere partner neem waardoor het apparaat door kan. Dat was het idee. Jos en ik hebben dezelfde uitgangspunten, maar we werken compleet onafhankelijk van elkaar. In het begin moet je even leren hoe dat moet, iemand de ruimte geven. Maar hij was eigenwijs genoeg.

Ik ben heel erg trots op hem. Kijk eens naar wat hij van de suikersilo's in Halfweg heeft gemaakt. Als wij, zoals kort geleden, twintig man moeten laten gaan, dan is hij daar veel actiever mee bezig dan ik. Nee, ik geloof niet dat er scheve ogen zijn omdat ik soms wat meer aandacht krijg. Ik ben gewoon wat ouder."

Les 7

Blijf spelen

"Dit jaar word ik 68. Voor architecten geldt de pensioenleeftijd niet. Die spelen gewoon door. Er komen nog steeds nieuwe opdrachten bij en ik ben al veertien jaar bezig in Zaandam - ken je het? - die gestapelde Zaanse huisjes. Daar ben ik supertrots op. Zo leuk om te zien hoe die Zaankanters heftig kunnen discussiëren of het nou goed is of slecht. Dan zeg ik: joh, het gaat erom dat het weer op het podium staat, jullie geweldige erfgoed.

Ik vind dat je heel ver kunt gaan met nabouwen. We wonen nu in een appartement dat ik ontworpen heb. Nieuwbouw, maar als je dat niet weet denk je dat het er minstens honderd jaar staat. Nou, da's ook wel de bedoeling. Waarom zou je, als je 24 meter nieuw front mag maken aan de prachtige Bloemgracht, daar een detonerend, verkrachtend object neerzetten?

Mijn dochter woont nu in het huis aan de Prinsengracht. Het was onverkoopbaar in het diepst van de crisis. We hebben het wel weer verbouwd om het geschikt te maken voor de nieuwe generatie. Het is leuk dat ze daar nu haar eigen gezin sticht. Ik ben net opa geworden. Een jongetje, heel lief.

Natuurlijk, ik ga ook opa zijn voor mijn kleinkind. Ik ben een klein beetje minder aan het werk. In principe ben ik nu elke avond thuis. Merle kan heerlijk koken. Ik zit nog wel veel in mijn nachtkantoor te schetsen, maar niet meer hele nachten.

Ik woon op vijf minuten fietsen van m'n werk - het lijkt me vreselijk om 's ochtends in een auto te moeten stappen om naar kantoor te gaan. Als ik weleens de stad uitrijd en ik zie al die mensen in hun auto's ... Dat hebben we zo slecht gedaan in Nederland."

Sjoerd Soeters

Sjoerd Soeters (1947) studeerde bouwkunde in Eindhoven. In 1979 begon hij zijn eigen architectenbureau in Amsterdam. In 1997 trad Jos van Eldonk toe tot de maatschap en de naam veranderde in Soeters Van Eldonk Architecten. Er werken zo'n 35 mensen aan architectuur- en stedebouwkundige projecten in Nederland, Denemarken en China.

De architect is bekend van gebouwen als het Helicongebouw in Den Haag, de kastelen Lelienhuyze en Haverleij bij Den Bosch en de gestapelde Zaanse huizen in Zaanstad. Hij maakte het masterplan voor het Java-Eiland in Amsterdam en Sluseholmen in Kopenhagen.

Momenteel werkt hij aan de stedebouwkundige projecten Inverdan in Zaandam, de Houthavens in Amsterdam en Holland Park in Diemen.

Sjoerd Soeters is getrouwd met Merle Stefels. Ze hebben een dochter, Anna-Anna, vernoemd naar haar grootmoeders die allebei Anna heten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden