Ik ben Kees, alcoholist

De Anonieme Alcoholisten zijn tachtig jaar oud en onverminderd sterk in hun strijd tegen 'de sluwe vijand'. Al helpen ze niet iedereen van de drank af.

Het is uit met zijn vriendin, vertelt Tim, een 32-jarige man met spijkerbroek en All Star-gympen. De wond is vers, ze is vanochtend bij hem weggegaan. Nu zit hij met een gebroken hart en een bekertje koffie in een zaaltje in de Amsterdamse Rivierenbuurt. Rond de tafel zitten nog acht mannen, de meeste beduidend ouder dan Tim. Samen vormen ze een werkgroep van Anonieme Alcoholisten (AA) - één van de 240 groepen die Nederland rijk is.

Kledingverkoper Tim kan zijn verhaal rustig doen, de anderen luisteren zwijgend. Bij de AA val je elkaar niet lastig met commentaar, vragen of adviezen. De vrouw die hem vanochtend verliet, was zijn eerste vriendin 'in nuchterheid'. Nu moet hij voor het eerst ook liefdesverdriet verdragen zonder de verdoving van drank. "Vroeger ging ik dan met vrienden de kroeg in. Dan zei ik: 'Wat een nare vrouw, op naar de volgende'. Ik weet niet hoe ik hier nu mee om moet gaan. Ik voel leegte."

Die vult Tim deels met de AA; eerder op de dag bezocht hij ook een andere groep. Keuze genoeg, alleen al in Amsterdam zijn er 45 meetings per week: de Sunrise Serenity Group trapt af om half acht 's ochtends, bij de Thank God It's Monday Lunchtime-groep kun je bijkomen van een (alcoholvrij) weekend. De voertaal is Engels, Nederlands, Spaans of Pools. Iedereen is welkom, de enige vereiste voor lidmaatschap van de AA is het verlangen om op te houden met drinken. Daarnaast is er een ongeschreven wet, zo meldt de informatiemap van AA Nederland, 'dat luidruchtig dronken lieden uit de bijeenkomsten worden geweerd'.

Leidend voor alle meetings zijn de twaalf stappen zoals beschreven in 'The Big Book', 'de bijbel' van de zelfhulpbeweging die tachtig jaar geleden in New York ontstond toen dr. Bob, een van de twee grondleggers, op 10 juni zijn laatste glas dronk. Inmiddels zijn er zo'n 117.000 groepen in 180 landen met een geschat aantal van drie miljoen leden. Allemaal (ex-)drankzuchtigen die zich elke dag opnieuw voornemen om niet te zwichten voor 'de dwingeland alcohol', 'de sluwe vijand' (de kwalificaties komen uit Het Grote Boek).

Chronische ziekte

De Twaalf Stappen (AA'ers schrijven belangrijke woorden graag met hoofdletters) beginnen met de erkenning een alcoholist te zijn - iets wat je levenslang blijft, ook al drink je geen druppel meer. Abstinentie is hét doel van de AA en wie dat wil bereiken moet eerst naar binnen kijken en 'zijn verwoestende zwakheid en alle gevolgen daarvan' aanvaarden. Volgende stappen brengen hem steeds dichter bij een gelukkig en nuttig leven, maar zullen hem nooit genezen van de chronische ziekte die alcoholisme is in de AA-visie.

Vandaar ook dat Kees, veertig jaar lid en al 35 jaar nuchter, zichzelf in het Amsterdamse zaaltje voorstelt als: "Ik ben Kees, alcoholist." De groep antwoordt volgens traditie in koor: "Hallo Kees!" Waarna hij vertelt hoe hij in zijn dronken jaren letterlijk onder de brug sliep of bij het Leger des Heils en hoe hij bij de AA terechtkwam om zijn huwelijk te redden. Dat lukte niet, maar 'de kracht van de tafel' heeft Kees' leven wel richting en betekenis gegeven. Hij komt trouw elke week, al meer dan zijn halve bestaan.

Veel wetenschappelijk bewijs is er niet voor die 'kracht', maar dat komt doordat de Anonieme Alcoholisten zich niet lenen voor onderzoek, zegt Wim van den Brink, hoogleraar verslavingszorg aan het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Anonimiteit van de leden is een groot goed, dus leveren ze geen proefpersonen. Maar er zijn wel aanwijzingen dat hun methode effectief is voor de deelnemers die de groepen blijven bezoeken. "Ik vermoed dat de meerderheid van de alcoholisten niet langdurig bij de AA blijft. Maar wie wél blijft, heeft er langdurig baat bij."

Zelf is Van den Brink positief over deze beweging op leeftijd, die eerder méér dan minder aanhang krijgt. Vroeger was er een soort 'ruzie' tussen de professionele verslavingszorg en de zelfhulpgroepen; de profs keken op de amateurs neer. Maar inmiddels hebben zij de AA als waardevolle vorm van nazorg erkend. Verschillende grote verslavingszorginstellingen bieden de groepen nu zaaltjes voor hun bijeenkomsten. "De band tussen de twee is alleen maar beter geworden."

Daarnaast zijn er de laatste jaren ook veel kleine, private instellingen voor verslavingszorg bijgekomen en die omarmen vaak het zogeheten Minnesota Model of een andere variant van de Twaalf Stappen-aanpak. Na een opname in een kliniek van twee à drie weken worden cliënten dikwijls doorverwezen naar lotgenotengroepen zoals de AA. Dat het lidmaatschap daarvan volstrekt gratis is, maakt deze vorm van nazorg voor alle partijen extra aantrekkelijk volgens Van den Brink.

Daarbij wil gz-psycholoog Hendrik Roozen, bijzonder hoogleraar verslaving aan de universiteit van Tilburg, nog wel een kanttekening plaatsen: de AA is er zeker niet voor iedereen. "Het enige doel dat zij omarmen is abstinentie. Dat is alleen haalbaar voor mensen met nog wel enige mate van zelfcontrole. Die weten: 'Als ik dat ene glas neem, ga ik voor de bijl, dus laat ik het staan'."

Maar voor grote groepen verslaafden is de volledige onthouding een illusie, zegt Roozen. Omdat ze naast hun alcoholverslaving ook nog andere drugs gebruiken, een psychische stoornis hebben of lijden onder algehele 'sociale ontreddering'. Deze mensen kunnen niet hoger reiken dan gecontroleerd drankgebruik en zijn bij de AA aan het verkeerde adres.

De Amsterdammer Karel (56), wetenschappelijk onderzoeker, heeft in de loop der jaren hordes mensen voorbij zien trekken aan de tafel van zijn vaste groep. De meesten bleven niet. Ook hij verliet de veilige haven van de AA een tijdje, met desastreuze gevolgen. "Ik was 19 jaar nuchter, ik had carrière gemaakt en ben toch weer gaan drinken. Dat was geen bewuste keuze. Ineens zat ik op een terras en bestelde een biertje. Een jaar later was ik bijna dood. Onder mijn bed lag een hoopje humus van verrotte bananen en muizenkeutels. Toen ik eindelijk zover was met opruimen, vond ik drie volle verhuisdozen met ongeopende post."

Nu is Karel alive and kicking én nuchter, alweer enkele jaren. "De AA is er niet voor alle mensen die het nodig hebben", zegt hij. "De AA is er voor de mensen die het wíllen."

Tim, Kees, Karel en Johan heten in werkelijkheid anders. Hun echte namen zijn bij de redactie bekend.

www.aa-nederland.nl, tel. 085-104 53 90 (dag en nacht)

Ene John vertelt op een bijeenkomst van Anonieme Alcoholisten in 1950 in de VS dat hij drie maanden niet heeft gedronken.

In alle teksten van de AA speelt God een belangrijke rol. Zo luidt de Nederlandse samenvatting van stap twee van de Twaalf Stappen: 'Wij zijn gaan geloven dat een Macht groter dan wijzelf ons weer geestelijk gezond kon maken.' En stap drie: 'Wij hebben het besluit genomen onze wil en ons leven toe te vertrouwen aan de hoede van God, zoals wij persoonlijk Hem opvatten.'

Deze zinnen geven ook alcoholisten met een niet-religieuze achtergrond ruimte, meent hoogleraar verslavingszorg Wim van den Brink. "Je ziet in Nederland veel variaties. God is bij de AA iets, sterker dan jezelf. En dat iets zou ook de groep kunnen zijn."

Ook AA-deelnemer Johan uit Amsterdam zegt dat geloof in God geen vereiste is. "Je mag die hogere macht invullen zoals je wilt. Sommigen nemen een bekende voetballer."

Hogere macht

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden