Ik ben in open zee beland

Hij is, met gemak, de spraakmakendste godgeleerde van Nederland. Als geen ander wist hij de afgelopen decennia de gelovige gemoederen te beroeren. Volgende week viert Harry M. Kuitert zijn tachtigste verjaardag. Vandaag blikt hij terug op zijn strijdlustige loopbaan. ,,De orthodoxie zou mij een prijs moeten toekennen!''

De leeftijd der zeer sterken bereikt hij op 11 november, maar het is hem allerminst aan te zien. Kwiek van beweging, fiere haardos, vlotte trui, en nog altijd gedreven. Nou, zegt hij zelf. ,,Je voelt dat je het tempo niet meer hebt. Vroeger kon ik drie dingen tegelijk op een dag. Nu denk ik: één ding is al mooi.''

Harry M. Kuitert (1924) moet wel de spraakmakendste godgeleerde zijn van de afgelopen decennia. Beroemde oneliners staan op zijn conto. 'Mensen zijn ongeneeslijk religieus', bijvoorbeeld - lievelingsuitspraak van kardinaal Simonis. En: 'Alle spreken over Boven komt van beneden.' En: 'Eerst waren er mensen, toen was er God.'

Hij is óók een van de productiefste theologen. Volgende week verschijnt alweer een nieuw boek van zijn hand. 'Schiften' heet het, een verzameling lezingen en opstellen - als altijd helder en pittig van stijl.

Tegelijk komt er, ter ere van zijn verjaardag, een bundel uit met stukken óver hem: 'Harry Kuitert: zijn God.' Dertien schrijvers, theologen en filosofen deden eraan mee. Het boek moet een verrassing blijven tot de feestavond, dinsdag in de Amsterdamse Nieuwe Kerk. De jubilaris: ,,Ik heb er niks over te zeggen. Ik vind het allemaal best.''

Niettemin doet het hem deugd te vernemen dat de verklaarde atheïst Paul Cliteur zich onder de auteurs bevindt. ,,Ik kan me vaak vinden in zijn kritische uitlatingen over christendom en kerk. Vooral als hij de pretenties aan de orde stelt. Die ze schijnbaar niet kunnen afleren.''

Maar Kuitert kijkt verbaasd als hij hoort dat de Leidse hoogleraar ('God houdt niet van vrijzinnigheid') hem schaart onder de verlichtingstheologen die de Bijbel afslanken tot een prettig verteerbaar document. ,,Dat klopt niet! Cliteur denkt zeker dat ik een gezaghebbende Bijbel wil overhouden. Het is veel erger! De Bijbel is voor mij 'van verbeelding'. Ik ben in open zee gekomen!''

Het zag er aanvankelijk niet naar uit. Kuitert begon zijn loopbaan in 1950 als gereformeerd predikant in het Zeeuwse Scharendijke. ,,Met in mijn handen het traditionele werk. Daaraan wijd je je dan met hart en ziel. Ik was heel devoot, die eerste paar jaar. Het ging om het verkondigen van Gods Woord. Hoe dat móést, daar zat ik geweldig mee. En langzamerhand ontworstel je je aan die beperkte context.''

De Watersnoodramp van 1953 maakte diepe indruk. ,,Ik dacht: wat ben ik hier aan het doen? Nu moet ik toch eens écht gaan leven.'' Twee jaar later ging hij aan de slag als studentenpredikant in Amsterdam. ,,Ik heb het vaker gezegd: de mooiste periode van mijn leven. Ineens kroop ik uit het hok, de grote wei in, met heel veel bloemen.'' En in 1965 stapte hij over naar de Vrije Universiteit, waar hij later hoogleraar werd (ethiek en inleiding in de dogmatiek).

Kuitert: ,,Telkens openden zich nieuwe horizonten. En ten slotte kwam ik terecht bij de fundamenten. Alle spreken over Boven komt van beneden - dat was de gedachte die mij dertig jaar geleden de ogen opende. Daarna: de christelijke geloofsuitspraken moet je opvatten als zoekontwerpen. Hun gelijk moeten ze nog krijgen.''

In het jaar 2000 vond Kuitert een nieuwe stepping stone, zoals hijzelf zegt. De christelijke God, ontdekte hij, stamt uit het semitisch pantheon, de veelgodenwereld van het Midden-Oosten. Hij is de Laatste der Mohikanen. Harry Kuitert formuleerde een nieuwe oneliner: eerst waren er mensen, toen was er God.

Was het een paulinische bekering?

Klein lachje. ,,Het was een flits van inzicht, een brainwave. Ik weet nog hoe verbaasd ik was. Het blad sloeg om, alles viel op zijn plaats. Godsdienst is géén zoekontwerp. Mensen zagen het ongewisse lot, en bedachten toen een religieus stelsel. Godsdienst was een manier om greep op de zaak te houden. Met gebeden, rituelen - de kleine sjacherpogingen waar het Oude Testament vol van staat.''

Op dat inzicht, vertelt hij, borduurt hij voort in het boek waaraan hij nu schrijft en dat in 2005 verschijnt. Kerngedachte: ook God hoort bij de verbeelding. Kuitert: ,,Elke godsdienst is een erfenis uit de tijd van de religieuze mythe. Ben je eenmaal zover dat je de christelijke religie ziet als een product van verbeelding, dan kun je er veel makkelijker mee spelen. Het slechtste is als we er waarheid van maken.''

Geagiteerd: ,,En ik had het kunnen weten! Ik ben ooit gepromoveerd op de mensvormigheid Gods, daar kreeg ik cum laude voor. Helaas zag ik in die tijd alleen beeldspraak, niet dat godsdienst verbeelding was. Als iemand mij toen over de streep had getrokken, was ik veel eerder tot dat inzicht gekomen.'' Licht ironisch: ,,Dertig jaar leven en lijden is het geweest.''

Nooit gedacht: nu is het wel genoeg?

,,Ja! Dat is wat ik mezelf ook verwijt: ik zit er te véél in. Het onderwerp is te zeer met mij vergroeid. Ik denk vaak aan die tekst uit 1 Koningen 19, in het germanisme van de Statenvertaling: Wat maakt gij hier, Elia? Inderdaad: wat doe ik hier toch? Waarom maak ik me zo druk? Ik had allang rustig kunnen leven. Noem het een afwijking. Je kunt er mooie woorden voor bedenken, natuurlijk. Maar wat mij écht hoog zit is hoe religie een machtsfactor is. Waarmee machthebbers heersen over anderen.''

Voor de rooms-katholieke kerk is het evident, vindt hij. Daarvan hoeft hij geen voorbeelden te geven. En de protestanten? ,,Gelovigen worden geknot en gekneveld. Kijk naar de man-vrouwverhoudingen in de behoudende kringen. Naar hoe daar gedacht wordt over seksualiteit. Hoe mensen binnen de perken van het voorgeschreven denken moeten blijven. Daartegen strijden is een heel belangrijke drijfveer voor mij.'' Stilte. ,,Je mag het ook een soort ontmaskeringswoede noemen - dat woord bedenk ik nu ter plekke.''

Misschien is het wel liefde?

Kuitert glimlacht. ,,Natuurlijk, het zijn twee kanten van dezelfde medaille. Vaak denk ik: straks maakt helemaal niemand zich meer druk. De kerk zou haar dissidenten moeten koesteren. Die zorgen voor deining in stilstaand water.'' Weids gebaar: ,,De orthodoÂ

xie zou mij een prijs moeten toekennen!''

En hoe is het om de metafoor te zijn van al wat mis ging in gereformeerd Nederland?

Hij haalt zijn schouders op. ,,Dat ben ik al zo lang. In de jaren zestig zeiden ze op Urk dat er twee verleiders waren voor de jeugd: Lenin en Kuitert. Ik zit er niet mee. Ik constateer wél, met Zondag 43 van de Heidelbergse Cathechismus, dat driekwart mij onverhoord veroordeelt. Kuitert? Die moet je niet lezen. Voor de stok op krijg ik dat te horen.''

Onder gewone kerkgangers, zegt hij, krijgen zijn boeken 'ongelooflijk veel onthaal'. Waar hij ook komt spreken, de zaal zit 'hartstikke vol'. ,,De kerkleiders weten niet waar hun schaapjes grazen: buiten het hek. Veel meer dan zij vermoeden. Vakmensen hoor ik niet veel. Dat vind ik jammer, ik wil wel eens tegenargumenten horen. Ze spelen nogal eens op de man om niet op de argumenten te hoeven ingaan.'' Een uitzondering noemt hij filosoof Theo de Boer die ook een mooie bijdrage levert aan de feestbundel. ,,Met hem had ik een heel leuke correspondentie. We hebben laatst gedebatteerd in de Keizersgrachtkerk. Zat weer helemaal vol.''

Veelgehoord verwijt van vakbroeders: Kuitert verandert gedurig van opvatting. Onzin, vindt hij zelf. ,,Niets is voor de eeuwigheid. Alles is voorlopig. Ik zou het vreselijk vinden als ik nog precies zo dacht als op mijn dertigste.'' In 'Schiften' beschrijft hij hoe dat gaat. Hoe eerdere oplossingen hem toch niet lekker zaten, waardoor hij bleef zoeken. Biedt zijn nieuwe inzicht -God als element uit de religieuze verbeelding- wél bevrediging?

Kuitert: ,,Het aangename, het emotioneel aangename is dat ik het harnas kwijt ben. Het harnas van de leerstelligheden. Dat geeft een vrijheidsgevoel. Ik kan niet meer tegen de schouders van God aanleunen. En als ik doodga, is er geen hemel. Jazeker, ik voel mij af en toe wankel. Maar dat weegt niet op tegen de vreugde die ik beleef. Als alles uit elkaar valt, krijg je ruimte en licht.''

Natuurlijk, zegt hij, blijf je 'gevoelig' voor elementen uit de christelijke leer. ,,Dat je een gapend gat overhoudt, lijkt mij juist. Daar zit droefenis in. Een vorm van rouw. Het zoekontwerp heeft je nergens gebracht. Je rouwt om wat niet kan en niet klopte. Zonder dat mij dat overigens een moment doet terugverlangen naar de behoudende kringen. Je zult ze de kost moeten geven die in het zicht van de dood terug willen naar vroeger.''

Hij vertelt hoe hij laatst in zijn geboorteplaats Drachten een lezing hield. ,,Ik stond nog niet buiten, of ik werd omhelsd door een oud-klasgenoot. 'Ik heb het gevonden, Harry. Veilig in Jezus' armen. Je weet niet wat je mist!' Lief hoor, ik heb er geen kwaaie woorden voor. Alleen: schrijf het nou anderen niet voor.''

Secularisering -uit recent onderzoek bleek weer eens hoe rap die zich in Nederland voltrekt- noemt Kuitert 'rijkdom'. Dat het christendom in de niet-westerse wereld juist groeit, maakt geen indruk. ,,Ik hoor niet bij degenen die daar juichtonen over uiten. Het geeft mensen groepshouvast. Maar het is net zo wankel en wiebel als elke religie, tot en met de islam aan toe. Ik vind dat wij in het Westen de rest van de wereld een slag voor zijn. Zíj lopen achter.'' Weer haalt hij de schouders op. ,,Het kan best dat mensen dat arrogant vinden. Maar ik leef toch niet zo lang meer. Die woede kan er nog wel bij.''

Mythe, verbeelding - bij alle afbraak blijft voor Kuitert één bijbelse uitspraak overeind. Telkens komt hij erop terug. Het zijn de woorden uit Genesis 4 waarmee God Kaïn tot bezinning roept: Waar is Abel, uw broeder?

Kuitert: ,,Dát houd ik over. Omdat dit het enige is dat de wereld bijeen houdt. Het enige mysterie dat rest: dat mensen zich aan elkaar gelegen laten liggen. De zwijgende sprake die naar ons uitgaat van hen die ons nodig hebben.'' Vrolijk: ,,Als ze dáár God mee bedoelen, dan doen we dat toch?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden