'Ik ben hartstikke boos en kwaad'

'Progressief-katholiek' Nederland -de term is omstreden- begraaft vandaag zijn 'Acht Mei Beweging', die ooit duizenden mensen naar haar manifestaties trok. Wies Stael-Merkx (76) was jarenlang hun icoon. Voor de bisschoppen was zij een drammerige furie. Terugkijkend wil zij kwijt dat zij zich door de kerkleiding vernederd heeft gevoeld.

Wies Stael-Merkx liep in haar eerste functie al aan tegen de wetten van de rooms-katholieke kerk. Ze was -jaren zestig- directeur van het 'Katholiek Bureau voor Gezins- en Relatievraagstukken'. ,,Ik zag een heleboel vrouwen er onderdoor gaan en dacht 'Dit kán niet; dan moet er iets met die leer niet kloppen'.'' Nog wordt zij woedend om een Nederlandse hulpbisschop die ooit riep dat seksualiteit die niet aan voortplanting is gekoppeld zondig is. ,,Nou já, beláchelijk!. Zo'n man weet niet waar hij het over heeft. Dit soort wereldvreemde visies stoot zoveel mensen af.''

Relatietherapeute Wies Stael-Merkx werd in 1985 -na het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Nederland- de eerste voorzitter van de Acht Mei Beweging (AMB). Haar ervaringen in de gesprekken die zij als voorzitter met de Nederlandse bisschoppen voerde zijn -beaamt zij nu- ronduit negatief.

,,Ik vind dat er een grote arrogantie in hen zat. Inderdaad, ze twijfelden nooit aan zichzelf, hun levensbesef en dat van gewone mensen stond mijlenver van elkaar af. Onder een 'echte dialoog' versta ik dat je wederzijds de kans krijgt je mening goed te zeggen en dat de ander daar ook goed naar luistert. En dat je daar ook je voordeel mee doet. Maar bij onze zogenaamde dialogen waren van tevoren al een aantal punten waar niet over te praten viel. Dat noem ik geen echte dialoog.''

Stael-Merkx neemt het de bisschoppen kwalijk dat ze nooit en nergens de punten van 'Acht Mei' serieus leken te nemen. Ook de opstelling van de bisschoppen Ernst en Bür -die op persoonlijke titel met de AMB gingen praten- is haar uiteindelijk niet bevallen. ,,Ernst, Bür en ook Muskens zijn wel opener, maar ook zij durfden nooit te zeggen waar ze echt voor staan. Ze hadden meer voor ons moeten opkomen, méér hun nek moeten uitsteken. Dat neem ik ze zéér kwalijk.''

Om de persoon van de bisschoppen gaat het Stael-Merkx niet -'Het zullen vást goeie mensen zijn!'- maar op hun visie heeft zij nooit vat gekregen. ,,Ze hebben geen visie, ze missen naar mijn idee ook charisma. En het ergste: ze kunnen niet met mensen omgaan. Er gaat geen hartelijkheid van uit, geen humor. Allemaal kwaliteiten die nodig zijn om de kerk zichtbaar en aantrekkelijk te maken.''

Van kardinaal Simonis weet ze dat er een dossier van haar in Rome ligt. ,,Ik vermoed wel zo'n beetje wat er in staat. Iedere zin de je zegt en die niet past in de kerkelijke leer wordt in dat dossier gevat.'' Bisschop Gijsen hield haar voor 'een gevaarlijke vrouw', toen hij zijn priesters ontraadde een optreden van haar in Heerlen bij te wonen. Haar kinderen stuurden Gijsen een woedende brief. ,,Ze kregen antwoord. Wij zijn een keer met een paar mensen van het bestuur bij Gijsen op bezoek geweest. Zijn vicaris Haye van der Meer begon toen een reeks citaten van mij voor te lezen die allemaal niet klopten. Ik zei: 'Ik dacht dat we hier waren voor een gesprek maar ik heb het gevoel dat ik voor een rechtbank zit'. Hij ging gewoon door. Nou, zó'n soort dossier zal er van mij in Rome liggen. Laat-maar-liggen-hoor!''

Van de Nederlandse bisschoppen die zij heeft meegemaakt, beschouwt zij de voormalige Rotterdamse bisschop Bür eigenlijk als de enige die de moed had tegen de gebruikelijke leer in te gaan. ,,Hij is voor mij ook de meest inspirerende man die ook dingen durfde zeggen. Met bisschop Ernst heb ik nauwelijks meer contact. Bisschop Muskens spreekt zich af en toe uit maar trekt zich daarna weer terug. Hij is niet echt consequent.'' Kardinaal Simonis heeft zij geen meter zien opschuiven. De enige waar Stael-Merkx écht goede contacten mee had was de inmiddels overleden Utrechtse hulpbisschop Jan Niënhaus. ,,Hij was een joviale man, met hem kon je gewoon praten. Meer van zulke mannen en de zaak zou er heel wat menselijker uitzien.'' Van bisschoppen als Ernst en Bür had zij wel het idee dat ze anders wilden maar niet anders kónden. ,,De Franse bisschop Gaillot werd met zijn écht uit-de-pas-lopende meningen uitgeschakeld, dat heeft dus per saldo niet gewerkt. Ernst en Bür zagen óók dat er meer aan de hand was, maar dan ging het weer over dat Tafelgebed en liep het weer mis. Dan moesten ze tóch hun gezag laten gelden. Ik begrijp dat wel, maar mijn houding is het niet.''

Eigenlijk is Stael-Merkx voortdurend 'hartstikke boos en kwaad' dat het zo is gelopen is, zegt zij. ,,Als ze vertrouwen hadden gehad in mensen, dan was de zaak anders gegaan. Ik heb onze gesprekken persoonlijk als denigrerend en vernederend ervaren, maar ik moest toch in eerste instantie opkomen voor al die mensen die ik vertegenwoordigde. Mijn particulier belang moest op de achtergrond blijven.''

Wies Stael was dan wel boos en kwaad, maar de AMB was op haar beurt ook niet bepaald lief en mild jegens de bisschoppen. ,,Dat is waar, wij zijn zeker niet altijd mild geweest. Als ik achteraf de stukken doorlees, dan denk ik 'Oei Oei!' Maar toen kwam er geweldig veel pijn naar boven vanwege het terugdraaien van de vernieuwingen. Als ik het over moest doen, zou ik het precies zó doen maar milder. We hadden tactischer kunnen optreden maar het is achttien jaar geleden. Tóen kon het niet anders.''

In juni vierde de Nederlandse rk kerk het herstel van de bisschoppelijke hierarchie -'150 jaar Kromstaf'- met de manifestatie 'Met Hart en Ziel' in Utrecht. De paus liet weten dat de gelovigen zich niet tevreden moesten stellen met persoonlijke overtuigingen maar zich moesten scharen achter hun bisschoppen, 'die Christus hun als herders van de kudde had gegeven'. ,,Nou já! Zulke uitspraken zijn voor mij een vloek. Stel je toch voor: zonder persoonlijke visie of geloofsleven! Íeder mens heeft een goddelijke roeping. En als die bisschoppen zeggen 'Maar dít is katholiek!', dan is dat buitengewoon arrogant. En ze hebben ook gewoon geen gelijk!''

Ze vraagt zich wel af of de AMB achteraf niet te lang, want vergeefs, op de bisschoppelijke deur heeft geklopt voor erkenning die nooit kwam. ,,Misschien hadden wij er eerder mee op moeten houden, dat had een hoop energie gescheeld. Wij hebben steeds de bisschoppen uitgenodigd voor onze manifestaties. Simonis heeft mij wel eens gezegd: 'Ja maar, dan staan daar al die kramen met die homo's en wat moet ik dán?'. Ik zei: 'Gewoon, met ze praten! Waarom niet?''

,,Ik begrijp ook niet dat die bisschoppen nooit eens twijfelen of ze wel in de goede richting zitten. Altijd maar denken: die mensen zijn verkeerd!' Néé!, die mensen zijn helemaal niet verkeerd. De bisschoppen denken vóórtrekkers te zijn, maar ze trekken zich helemaal los van degenen van wie ze voortrekkers zijn.''

Van sommige bisschoppen vindt Stael-Merkx oprecht dat ze de kerk vooral achterop hebben gebracht. ,,Wat bijvoorbeeld in het bisdom Limburg allemaal kapotgemaakt is: ik ken daar veel mensen die dat heel persoonlijk hebben beleefd, mensen die zich hebben ingespannen voor de kerk en van wie het hele werk gewoon aan de kant is geschoven. Het is erger dan bij het beruchte bisschoppelijke Mandement uit 1954. Daar zit veel leed, bij mensen, bij pastores en bij anderen die de kerk een menselijk gezicht wilden geven. En het is afschuwelijk als je zo op je leven moet terugkijken.''

Voor die emoties heeft Stael-Merkx bij de bisschoppen geen gevoel gevonden, Zij pleit voor een goede psychologische keuring voor kandidaat-bisschoppen. ,,Ja, dat is vandaag gewoon een voorwaarde, vooral over de kernvraag: hoe staan ze als mens in de wereld. Ik vrees dat er van het huidige college maar weinigen zo'n keuring zouden doorstaan. Ze vinden het allemaal prachtig om op die post te staan, maar dan lijkt het wel alsof ze ook helemaal in die hiërarchische wereld ingepakt raken. Waar blijf je dan als mens? Aspirant-bisschoppen moeten op hun authenticiteit worden gekeurd. Dat is het belangrijkste. Anders krijg je nooit van je leven een dialoog, ook niet onder de bisschoppen zelf. Geen wonder dat ze dan afdrijven van de werkelijke boodschap van het christendom.''

Bekruipt haar weemoed als zij vanmiddag in Amsterdam de Acht Mei Beweging komt helpen opheffen? ,,We hebben van het begin af aan gezegd 'het is een beweging', het was niet bedoeld als een instituut dat tot in eeuwigheid moet blijven. Voor velen was Acht Mei een brandpunt waar ze inspiratie opdeden. De bisschoppen zullen misschien denken: 'Een lastpost minder!' Ik zeg: een teken van hoop verdwijnt. Ik had graag gezien dat Acht Mei een bloeiende beweging was gebleven, maar ik vind het ook begrijpelijk dat er een eind aan komt. De situatie in de Nederlandse rk kerk is er na 1985 niet beter op geworden maar ik denk dat er wel kernen van spiritualiteit blijven bestaan, en die zullen blijven groeien.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden