'Ik ben geen probleemkind, ik ben een uitdaging': een kalm meesterwerk

Daniel, links op de bank.Beeld RV

Regisseur Rolf Orthel maakte een prachtige en aangrijpende documentaire over jongeren in de gesloten jeugdzorg. Maandagavond op tv.

De eerste keer dat Rolf Orthel naar Transferium Jeugdzorg in Heerhugowaard ging, drie jaar geleden, had hij voor de zekerheid zijn cv op zak. 'Dat ik toch wel enigszins meedoe in het filmvak'. Van directeur Vrank Post mocht hij alles zien, overal binnenlopen. Maar hij moest nog het vertrouwen winnen van de jongeren. En van hun ouders: sommigen wilden niet dat hun kind gefilmd werd. Orthel ging vaak langs, eerst om te praten. Drie, vier keer per week.

'Waarom die kinderen daar zitten?' vraagt zijn stem bij de start van de documentaire. Ze zijn weggelopen van huis, ze zijn misbruikt, ze hebben drugs gebruikt of een poging tot zelfmoord gedaan. De jongeren zitten opgesloten, dat voelt soms als straf, maar Transferium is ook een veilige plek.

Je ziet ze bijdehand en geïrriteerd, ook stil, moe. Heel soms zijn er tranen. Maar de tieners zijn ook gewoon met elkaar aan het lachen en zingen, ze rennen op hakken door een lange gang of spelen met een hamstertje. Ze komen vooral dichtbij omdat de maker er geen oordeel aan koppelt. Kan niet anders of je sluit ze in je hart.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld RV

Wijsheden

In het Concertgebouwcafé, met een cappuccino en een kraanwater, lukt het de tachtigjarige Orthel niet om alleen over zijn laatste documentaire te praten. Hij maakte 126 films, in 57 jaar. Eigenlijk wilde hij toneelspelen, maar het werd de filmacademie in Parijs. Hij werkte als regieassistent voor Bert Haanstra. Hij maakte een film over de aanleg van het aardgasbuizennet, toen iedereen daar nog enthousiast over was. En een van zijn mooiste werken: 'Een schijn van twijfel', over de gevangenen en bewakers in Westerbork en Auschwitz. Erover vertellen, emotioneert de maker. "Mensen wisten van de gaskamers, maar niemand wilde het geloven." Dat intrigeert hem. "Het hoort kennelijk bij het leven dat je maar zoveel aan kan, dat je niet alles binnenlaat."

Nog een levenswijsheid, die het gesprek terugbrengt bij de jongeren: 'Iedereen heeft recht op aandacht'. Dat leerde de veertienjarige Rolf al in de Haagse Schildersbuurt van meester De Bruin, oprichter van buurthuis de Mussen. Die nam wél de tijd, in tegenstelling tot zijn vader. "De deur dicht en urenlang ouwehoeren."

De documentaire komt misschien voort uit die ervaring bij de Mussen. Ook is ze opgedragen aan Lasse, Orthels kleinzoon, die in een instelling in Groningen heeft gezeten. Toen opa hem opzocht las hij twee woorden op de muur van zijn kamer. 'Grote hanepoten: HELP en DOOD', zegt Orthel in de docu. Hij ging naar Transferium om te kijken en te luisteren naar kinderen zoals Lasse.

Tekst loopt door onder afbeelding

Filmer Rolf Orthel (80). Beeld RV

Impact

Het is een kalme film. Er is een voor- en nawoord, af en toe een vraag van de regisseur, geen voice-over. In het concertgebouw spreekt Orthel wel van 'ouders die niet doorhebben dat ze hun kind kapot maken'. In de docu klinkt geen schuldvraag. "Ik ben niet zo van het oordeel. Vrij vaak heeft de huiselijke situatie slecht uitgepakt voor deze kinderen, maar er is zo'n ongelooflijke variëteit in achtergronden, er is nooit één reden waarom ze daar terecht zijn gekomen."

Hij zou trouwens niet weten hoe hij anders moet filmen. "Als je echt iets wilt weten, moet je geen aanvallende techniek gebruiken." Het moest ook beslist niet gaan over jeugdzorg, of hoe zo'n tent gerund wordt, zegt de regisseur. "Dan worden die kinderen objecten." Het moest niet gaan om de domme dingen die ze gedaan hebben, of om slachtofferschap.

Soms vertellen de kinderen zelf wat impact op hun leven heeft gehad: Een jongen zegt dat hij pas acht was toen zijn moeder kanker kreeg. Hij zag zijn moeder kaal en zijn vader huilend. "Ik probeerde er voor mijn broertje en zusje te zijn, zij waren nog heel jong. Daardoor ben ik heel erg veranderd, ging ik de verkeerde kant op."

Ongemakkelijk om naar te kijken is de gezinstherapie tussen ouders en EJ. ErikJan, zegt zijn vader. Moeder is erg passief, vader doet erg zijn best. EJ zegt niet veel, hij heeft de hele week slecht geslapen. Om zijn arm een zwarte sleeve, die de rode krassen in zijn huid net niet helemaal verbergt.

Tekst loopt door onder afbeelding

Mathijs (l), samen met zijn moeder. Op de achtergrond loopt zijn vader weg. Beeld RV

Klaar zijn

In een ander shot, close-up, vertelt EJ hoe hij een keer in de trein zat en dacht: "Gewoon klaar zijn is heel aantrekkelijk. De leegte, stilte, gewoon niks." En: "Alles gaat fout, ik ben niks waard."

In haar traumatherapie komt Wieke uit op eenzelfde gevoel. Het ergste plaatje in haar hoofd? Hoe ze op de grond wordt vastgehouden en in haar gezicht geslagen. "Hoe zíj gewoon op een stoel naar mij zat te kijken en haar wijn zat te drinken!" zegt ze. "Ik zie mijn moeder niet meer als mijn moeder"

En Iris, bleke Iris. Stay strong, staat er op haar rechterarm getatoeëerd, alsof ze zichzelf moed wil inspreken. "Vroeger zijn dingen anders gelopen dan ik had gedacht. Dat maakt me wel bang om te hopen", vertelt zij. Ook haar zien we in gesprek met een therapeute. Die vraagt door waarom ze zich zopas twee keer heeft gesneden. Best wel diep, zegt Iris. "Een keer zeven hechtingen, een keer dertien."

Heb je nu ook die drang?, vraagt de hulpverlener. "Ja, het kan altijd gebeuren." Ga je je vandaag ook snijden? "Ik denk het niet, omdat ik zo naar huis ga. Vandaag is mijn verjaardag, dan wil ik dat ik liever lekker thuis ben enzo."

Tekst loopt door onder afbeelding

Mathijs.Beeld RV

Volwassen

De overgang van binnen naar buiten is zwaar, weet Orthel. "Met achttien, moeten deze kinderen plotseling volwassen zijn. Met vijf, zes euro jeugdloon per uur is het lastig zelfstandig worden." Zijn kleinzoon Lasse heeft zijn rijbewijs gehaald, verdient zijn eerste geld, zo vermeldt het nawoord. Maar het is vallen en opstaan.

De kinderen laten me niet los, zegt de regisseur aan het eind van de film. Dat geldt ook voor de kijker. Orthel heeft nog contact met een aantal, hij belt ze soms op. Met sommigen gaat het redelijk, vertelt hij. Met anderen helemaal niet. Details mogen absoluut niet in de krant. "Als je weet hoe het ze vergaat, kijk je heel anders naar de documentaire."

Mathijs wil wel vertellen hoe het nu met hem is. In de Starbucks, met een glas thee. Dezelfde heldere ogen, zijn rode haar onder een muts. De piercing in zijn neus is verdwenen. De laatste opnames waren een jaar geleden, Mathijs is nu achttien en woont in een pension voor dak- en thuislozen. Hij kwam eerst in aanmerking voor zogenoemde kamertraining. "Maar dan moet je dagbesteding hebben of werk, ik schoot helemaal in de stress; hoe ga ik dat aanpakken."

Tekst loopt door onder afbeelding

Wieke.Beeld RV

Kwetsbaar in beeld

De gesloten jeugdzorg was een negatieve ervaring, maar ook een rustmoment, zegt hij. "Binnen is alles heel duidelijk, hoe laat je wakker wordt, wanneer je eet, je gaat naar school, je mag zeven keer per dag roken." Buiten moet hij ineens alles zelf doen. "Ik heb ook echt wel heimwee gehad. Het is toch heel lang mijn thuis geweest."

Bij Transferium heeft hij vmbo-kader afgemaakt. Liefst wordt hij steward in de luchtvaart. Hij was ook ingeschreven en aangenomen op een ROC, maar haakte af. "Ik zat toen niet goed in mijn vel." Volgend jaar gaat hij het weer proberen, voor nu heeft hij gesolliciteerd bij de Febo. "Ik blijf optimistisch."

Mathijs wordt uitgebreid gevolgd in de documentaire, net als Wieke. De maker zit er bovenop als hij volschiet, in gesprek met zijn begeleider. Het gaat over het moeizame contact met zijn vader en over de band met zijn moeder, hoe trots zij op hem is.

Mathijs zit er niet mee dat hij zo kwetsbaar in beeld is gebracht. "Ik heb heel veel respect voor Rolf. Het doet een hele hoop dat iemand de tijd voor je neemt, echt luistert." Die tranen zijn ook goed, zegt de begeleider in de film. "Er gebeurt iets. Doorkabbelen is niks."

Tekst loopt door onder afbeelding

Daniel.Beeld RV

Troosteloos

Jeugdzorg was wat Mathijs betreft onvermijdelijk. "Iemand moest mij stoppen." Het begon met gescheiden ouders en pestgedrag op de middelbare, nadat hij had verteld dat hij homo is. Thuis zat hij veel op zijn eigen kamer. Hij sneed hij zichzelf . "Mijn bovenbenen zijn helemaal verkloot." Zijn ouders kwamen er pas veel later achter. "Ik deed altijd blij. Stom misschien, anders had ik misschien een andere uitweg kunnen zoeken." Nu ging hij drugs gebruiken en dreef hij weg van school.

De film toont het uitzicht bij Transferium: een kale akker in de mist. Zo troosteloos voelde het soms ook, zegt Mathijs. "Ik geef ze groot gelijk dat contact met de buitenwereld niet mag. Ik zat op een loverboygroep. Die jongens liepen rond de instelling, heel gevaarlijk. Maar ik wilde zo graag gewoon eens met vrienden afspreken."

Op een gegeven moment kon hij die muren niet meer zien. "Ze hadden gezegd dat ik naar de gaypride mocht. Mijn vader had me daar de eerste keer mee naar toe genomen. De jaren daarna ben ik zelf gegaan. Een geweldig gevoel van samen zijn, van jezelf kunnen zijn." Drie dagen van te voren hoorde hij dat het niet doorging. Volgens de gezinsvoogd was hij er nog niet aan toe. "Ik werd helemaal gek. Ik heb een afvoerpijp losgeschroefd en heb het raam proberen in te beuken. Maar ik was niet snel genoeg."

Dergelijke explosies zijn er niet in de film. Volgens Mathijs was er elke dag wel ergens ruzie. "Ik heb het niet mooier of rustiger willen maken, zegt Orthel daarover. "Maar op zulke momenten is er vaak geen toestemming. Dan wil je het vertrouwen waarmaken, en doe je de camera uit."

Toch kiest Orthel er ook wel echt voor om de jongeren van een andere kant te laten zien: EJ en Babs achter de piano. Mathijs en een meisje, samen zingend op kerstavond: Sometimes it lasts in love, but sometimes it hurts instead. Of Daniel die zijn gedicht voorleest: 'Houden van is heel bijzonder. Houden van kan zonder seks. Houden van is kunnen luisteren...'

Niet het probleemkind, maar de potentie in beeld.

De Teledoc 'Ik ben geen probleemkind, ik ben een uitdaging' is vanavond 15 mei om 20.25 uur te zien bij KRO-NCRV op NPO 2.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden