'Ik ben geen Jood, ik ben een Israëliër'

interview Het probleem van het hedendaagse Israël is racisme, stelt een historicus

Vergeet de verbanning van de Joden uit Judea, vergeet de Joodse exodus uit Egypte. De Babylonische ballingschap? Een fictie. De Joden als één homogeen volk? Een constructie. Het zijn harde noten die de Israëlische historicus Shlomo Sand (68) kraakt. Hij kreeg een Amsterdams publiek vorige week aan het sidderen tijdens een emotionele lezing en een verhit debat over het Joodse volk. 'The Invention of the Jewish People' (2008), het boek dat hem in een klap beroemd maakte, voerde maandenlang de bestsellerlijst in Israël aan. Sand haalt de nationale mythes van Israël hardhandig onderuit.

Uw nieuwste boek heet 'How I Stopped Being a Jew'. Waarom wilt u geen Jood meer zijn?

"Israël hanteert een definitie van Joods-zijn die bedoeld is om ons te onderscheiden van Arabieren, en om ons superieur te maken. Die definitie kan ik niet accepteren. Arabieren kunnen weliswaar Israëliër worden, maar geen Jood. Het is een gesloten categorie."

Wat wilt u dan zijn?

"Israëliër. Samen met een paar honderd landgenoten, onder wie Arabieren, heb ik vorig jaar een officieel verzoek ingediend om 'Israëlisch' als nationaliteit te erkennen. Maar het Hooggerechtshof wees het af. 'Het Israëlische volk bestaat niet', zeiden de rechters. 'Er is alleen een Joods volk.' Dat is precies het probleem. Het zionisme ontkent dat er een gemengd Israëlisch volk bestaat, met een eigen cultuur. In plaats daarvan klampt het zich vast aan biologische categorieën: een Joods volk met een gemeenschappelijk DNA."

U schrijft: dat Joodse volk is een verzinsel. Waarom?

"Generaties lang zijn Israëliërs opgevoed met de Bijbel. Ik ook. Maar inmiddels zijn archeologen tot de conclusie gekomen dat de Joodse exodus uit Egypte nooit is gebeurd. De Joden die ooit in het Heilige Land woonden, zijn bekeerd tot de islam. Joden spreken niet dezelfde taal, ze leiden totaal verschillende levens. Een Amsterdamse Jood zal niets begrijpen van de Israëlische cinema. Om een volk te vormen, moet je een seculiere cultuur delen en een taal."

Is een volk dan per definitie seculier?

"Dat zeg ik niet, dat zegt de geschiedenis. Volkeren worden gevormd op een seculiere grondslag. Dat is de moderniteit. Nederland is een land met een seculiere cultuur, al heeft de Nederlandse geschiedenis religieuze elementen. Die gooi je niet weg, maar je construeert een nieuwe cultuur. Zo ontstaat burgerschap. Begrijp je? Jullie zijn geen Duitsers, ook al zijn jullie protestanten."

De staat Israël bestaat ruim zestig jaar. Bestaat er nog steeds geen Joods volk?

"Een Israëlisch volk, ja! Maar geen Joods volk. Ik ontken niet dat er een zekere solidariteit is tussen Joden. In de Tweede Wereldoorlog was onze vernietiging niet ver weg. Het vreemde is: ooit werd Joods-zijn beschouwd als iets inferieurs. Nu wil iedereen tot de club van Marx, Freud en Einstein behoren. Het is een verlangen ergens bij te horen waar je geen deel van uitmaakt. Het is symbolisch kapitaal. Ik weiger dat te cultiveren. Ik heb niets gemeen met Einstein, niets!"

U spreekt er erg geëmotioneerd over, hoe komt dat?

"Dit is een persoonlijk thema. Ik heb meegevochten in twee oorlogen - die van 1967 en 1973. Het gaat mij niet om de leugens die mensen verkondigen. Dat is het probleem niet. Voor mij is het probleem racisme. Laatst sprak ik een meisje dat naast me zat in het vliegtuig. Ze zei: 'Ik ga trouwen met een Engelsman'. 'Wat fantastisch', antwoordde ik. Meteen zei ze er achteraan: 'Hij is Joods'. Waarop ik zei: 'Wat maakt het uit?' Maar ze hield vol: 'Het is een kwestie van bloed'. Daar wind ik me over op."

Wanneer dacht u: ik wil niet langer Jood zijn?

"Mijn hele leven heb ik mezelf beschouwd als seculiere, niet-religieuze Jood. Ik dacht: tot de laatste antisemiet verdwenen is, blijf ik Joods. Maar sinds de Tweede Wereldoorlog neemt het antisemitisme af. Alleen in Hongarije heb je nu nog een politiek geaccepteerd antisemitisme. Europeanen hebben Joden niet langer nodig als Ander. De moslim is de Jood van vandaag."

Statistieken tonen juist aan dat het antisemitisme in Nederland groeit.

"Nee, sorry. Bibi Netanjahoe wil dat graag, maar ik geloof er niet in. Wie heeft die cijfers gevonden? Statistieken zijn afhankelijk van de vraag die je stelt. Noem mij één sterke politieke beweging in West-Europa die antisemitisch is. Waarom is jullie dierbare Geert Wilders geen antisemiet? Zeker, onder jonge moslims bestaat het fenomeen. Dat is een resultaat van het conflict bij ons."

Kunt u in Israël zeggen wat u hier zegt?

"De Israëlische maatschappij wordt steeds intoleranter en racistischer. Vorig jaar kreeg ik een poederbrief en had ik politiebescherming nodig. Tijdens mijn lezing deze week in Amsterdam kreeg mijn vrouw in Tel Aviv een telefoontje: 'Je man gaat een pijnlijk einde tegemoet'.

"Ik ben moe, mijn gevecht maakt me moe."

Sommige van uw collega's zijn naar het buitenland vertrokken.

"Daar heb ik ook weleens over nagedacht. Ik ben wanhopig soms, maar ik ben zeer gehecht aan mijn land. Hier is mijn familie, hier wonen mijn vrienden. Ik ga door, hoe dan ook."

undefined

Wie is Shlomo Sand?

De Israëlische historicus Shlomo Sand (Linz, Oostenrijk, 1946) is zoon van Joods-communistische ouders die de Holocaust overleefden. In 1948 verhuisde het gezin naar Israël. Sand studeerde en doceerde lang in Parijs, en publiceerde meerdere boeken over de Franse intellectuele geschiedenis. In 2009 verwierf hij wereldfaam met de veelbesproken studie 'The Invention of the Jewish People', waarin hij betoogt dat de notie van een 'Joods volk' ontstaan is in de negentiende eeuw. In 2013 volgde de persoonlijk getinte essaybundel 'How I Stopped Being a Jew'. Sand doceert contemporaine geschiedenis aan de Universiteit van Tel Aviv.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden