Interview

'Ik ben bepaald geen fan van Gandhi'

Jignesh Mevani Beeld rv

Een tentoonstelling in de Amsterdamse Nieuwe Kerk belicht de levens van de grote twintigste-eeuwse wereldverbeteraars Gandhi, King en Mandela. Maar wie zijn eigenlijk hun fakkeldragers? Vandaag: heeft India in activist Jignesh Mevani een nieuwe Gandhi? Een interview met de leider van de jonge generatie onaanraakbaren.

Dit jaar was het precies honderd jaar geleden dat Mohandas Karamchand Gandhi, zijn vrouw Kasturba en enkele tientallen volgelingen neerstreken in de Sabarmati Ashram, een commune aan de rivier Sabarmati.

Destijds was het een schone, afgelegen plek buiten Ahmedabad, de hoofdstad van de hedendaagse Indiase deelstaat Gujarat. De onafhankelijkheidstrijder Gandhi, bekend als de 'Mahatma' of 'grote ziel' die met geweldloos verzet het Britse koloniale rijk op de knieën kreeg, werkte hier aan zijn ideeën over waarheid, simpel leven en zelfbestuur op dorpsniveau.

Nu is de ashram een museum langs een drukke weg vol toeterende bussen en tuktuks. Toeristen en schoolkinderen laten zich fotograferen met de handgeschreven ashramregels - onder meer celibatair leven en een streng dieet - en één van de vele spinnewielen. Gandhi spon zijn eigen kleren en moedigde iedereen aan hetzelfde te doen, om zo de Britse katoenindustrie te boycotten. Ook hangen de muren vol met voorbeelden van Gandhi's woorden en daden om Dalits, leden van de allerlaagste groep in het hindoeïstische kastenstelsel, te helpen.

Gandhi sprak zich regelmatig uit tegen de praktijk van onaanraakbaarheid, wat hij een 'zielvernietigende zonde' noemde. Het feit dat hij Dalit-families in de ashram uitnodigde werd destijds als vrij radicaal beschouwd. Maar tegelijkertijd heeft Gandhi, zelf geboren in een rijke familie uit een hoge kaste, nooit uitdrukkelijk afstand genomen van het kastensysteem als geheel. Terwijl zijn tijdgenoot en Dalit-leider Bhimrao Ambedkar pleitte voor het 'vernietigen van kaste', geloofde Gandhi dat het kastenstelsel hervormd kon worden. Dat is iets wat hedendaagse Dalit-leiders hem in toenemende mate kwalijk nemen.

Inspiratie

"Ik ben bepaald geen fan van Gandhi", zegt Jignesh Mevani (35), een jonge activist die om de hoek van de ashram werd geboren en zich het afgelopen jaar heeft ontpopt als leider van een nieuwe generatie Dalits. "Gandhi zag kaste en onaanraakbaarheid als twee onderscheidbare dingen, en pleitte alleen voor het afschaffen van het tweede. Maar de twee gaan hand in hand."

Toch heeft Mevani meer met Gandhi gemeen dan hij misschien zelf zou willen toegeven. In juli 2016 inspireerde Mevani, die net als Gandhi rechten studeerde, duizenden mensen met een wandeltocht van enkele honderden kilometers in verzet tegen sociaal onrecht. In tien dagen trok hij van Gujarats hoofdstad Ahmedabad naar de kustplaats Una - een onderneming die sterk deed denken aan Gandhi's wereldberoemde zoutmars. In 1930 liep Gandhi met een groep volgelingen een vergelijkbare afstand van zijn ashram in Ahmedabad naar Dandi, om daar aan de kust in strijd met het Britse monopolie zelf zout te maken.

De mars naar Una was een reactie op geweld tegen vier Dalits, die op 11 juli 2016 in die plaats in elkaar werden geslagen omdat ze een dode koe aan het villen waren. Het is traditioneel de taak van Dalits om dode beesten op te ruimen. Om hier geld mee te verdienen, verkopen ze de huiden aan de leerindustrie. De laatste jaren worden ze steeds vaker lastiggevallen door radicale hindoes, die van mening zijn dat de voor hen heilige koeien net als mensen een rituele uitvaart zouden moeten krijgen.

Niet uniek

Het geweld tegen de mannen in Una is niet uniek in India of Gujarat. Hoewel onaanraakbaarheid werd verboden in de grondwet van het onafhankelijke India, zijn Dalits nog altijd dagelijks het slachtoffer van geweld, uitbuiting en vernedering. Door heel India worden er elke dag meer dan honderd aangiftes van gedaan. In minder dan 10 procent van de gevallen leidt de aangifte tot een veroordeling.

"Het geweld in Una was de druppel voor veel mensen", zegt Mevani een jaar later, zittend in een modern koffietentje.

Het protest was aanvankelijk spontaan. Door heel Gujarat besloten Dalits niet langer hun traditionele taak van dode beesten opruimen uit te voeren. In plaats daarvan lieten ze de lijken achter op openbare wegen en voor overheidskantoren. "Ik heb het op mij genomen dit spontane protest in banen te leiden", zegt Mevani, zelf een hoogopgeleide Dalit uit een middenklasse-gezin. Zijn opa werkte ook met dode beesten en de leerindustrie, maar zijn vader kreeg een overheidsbaan in de regionale hoofdstad. "Ik heb persoonlijk nooit kastediscriminatie meegemaakt", zegt Mevani. "Maar altijd als we familieleden in ons dorp opzochten, zag ik dat Dalits aan de rand wonen, in de kleinste huizen."

Gezamenlijke eed

De climax van de tocht naar Una was een demonstratie van twintigduizend Dalits, die gezamenlijk een eed aflegden om niet langer de door hun kaste gedicteerde beroepen uit te voeren. Niet alleen de Una Mars, maar ook de tactiek van werkweigering doet denken aan Gandhi's geweldloze verzet. Mevani moet glimlachen om de vergelijking. "Een van de meest bewonderenswaardige activisten met wie ik heb mogen werken was een Gandhiaan", vertelt hij, verwijzend naar de in 2014 overleden Chunibhai Vaidya. "Op zijn 95ste vocht hij nog tegen uitbuiting van arme mensen door gigantische bedrijven. Maar naar mijn mening staat de Gandhiaanse filosofie niet voldoende voor structurele verandering."

Gandhi probeerde Dalits - hij ontfermde zich voornamelijk over de subgroep die wc's en riolen moet schoonmaken - er nooit van te overtuigen dit werk neer te leggen. In plaats daarvan beschreef hij het schoonmaken van wc's als een spirituele klus en gaf hij Dalits de naam harijan, wat 'kinderen van God' betekent en tegenwoordig door veel Dalits als neerbuigend wordt beschouwd.

Terwijl veel Dalits zich meer en meer met Gandhi's eerdergenoemde tijdgenoot Ambedkar zijn gaan associëren, en zich bijvoorbeeld net als hem tot het boeddhisme laten bekeren om hun kaste en de religie die hen deze oplegde de rug toe te keren, laat Mevani zich leiden door communistische idealen. Daarom eiste hij na afloop van de Una Mars van de overheid dat alle Dalits een stuk land zouden krijgen.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Augustus 2016: Duizenden Dalits tijdens de mars naar Una. Beeld Jeanette Vos001

Dit lijkt een ouderwetse eis, in een tijd waarin landbouw weinig oplevert en jongeren massaal naar de steden trekken om banen in callcentra en fabrieken te zoeken. "Ik ben me ervan bewust dat veel Dalit-jongeren in de dorpen geen boer willen worden", zegt Mevani. "Maar het herverdelen van land is essentieel om de sociale verhoudingen in dit land te hervormen."

Het afgelopen jaar heeft Mevani Dalits door heel Gujarat geïnspireerd voor zichzelf op te komen. Revolutionair zijn de resultaten nog niet. In augustus werd er nog een jonge Dalit, de 21-jarige Shailesh Rohit, in elkaar geslagen omdat hij een dode koe had gevild. Een groep van vijftien mannen drong zijn huis binnen en sloeg zowel hem als zijn 45-jarige moeder, Maniben.

Verslagen

"Na Una waren we al deels gestopt met dit werk", zegt Shailesh bij zijn huis in het dorp Kasor, anderhalf uur rijden ten zuiden van Ahmedabad. "Maar ik kan moeilijk ander werk vinden." Bijna een week na het incident werd zijn moeder alsnog in het ziekenhuis opgenomen met schade aan haar nieren. Shailesh maakt een verslagen indruk, terwijl een groep van vijf lokale activisten en advocaten met wie Mevani samenwerkt hem tot in de detail interviewt over de gebeurtenissen. Ze bekijken de locaties en of de door de politie opgetekende aanklacht klopt.

Ook de landhervormingen waar Mevani zich voor inzet verlopen moeizaam. In het dorp Saroda, nog geen half uur rijden van Ahmedabad, werken de Dalits als dagloners op het land dat al sinds 2006 op papier hun eigendom is. De Dalits lieten het er tien jaar lang bij zitten, maar raakten na de Una Mars geïnspireerd om alsnog voor hun land te vechten. "We hebben al drie keer met een grote groep voor het kantoor van de lokale administratie gedemonstreerd", zegt Laxmi Behn, een vrouw van middelbare leeftijd met sprankelende ogen.

Behn en haar buren zijn ervan overtuigd veel meer te kunnen verdienen wanneer ze het land zelf kunnen verbouwen. Maar in de door Mevani beoogde sociale hervorming geloven ze niet. "We zijn in de ogen van hogere kastegroepen al tweeduizend jaar lang onaanraakbaar. Dit denkbeeld zit in hun bloed en verandert nooit."

Een eeuw nadat Gandhi de eerste Dalits in zijn ashram uitnodigde is onaanraakbaarheid in India nog springlevend. Tegelijkertijd getuigt de Una Mars en de erop volgende demonstraties in dorpen als Saroda van een nieuwe strijdlust onder Dalits. Laxmi Behn, die Mevani prijst voor zijn aanmoedigingen, is hier een goed voorbeeld van. "De landbezitters waren woedend na onze protestacties", vertelt ze. "Een keer vielen ze ons deel van het dorp binnen met zwaarden en dreigden ons te vermoorden als we het land in beslag zouden nemen. Maar we geven niet op."

Gandhi, niet alleen halfgod

Gandhi is 70 jaar na de onafhankelijkheid, en 69 jaar na zijn dood alom aanwezig in India. Zijn geboortedag op 2 oktober is een nationale feestdag, zijn gezicht staat afgebeeld op alle bankbiljetten en door heel het land staan standbeelden. Een afbeelding van enkel zijn iconische bril wordt sinds 2014 door de overheid gebruikt als logo voor de Schoon India-campagne en duikt overal op. De onafhankelijkheidsstrijder wordt door vrijwel alle politieke stromingen geprezen en in de schoolboeken beschreven als een soort halfgod, maar is ook het onderwerp van controverse.

Een aantal van Gandhi's uitspraken over zijn zwarte medemens in Zuid-Afrika, waar hij van 1893 tot 1914 als advocaat werkte, zijn bijvoorbeeld op zijn minst bedenkelijk. En hoewel Gandhi vaak wordt bewonderd voor het betrekken van vrouwen in de onafhankelijkheidsstrijd, gebruikte hij verschillende vrouwen om in de nabijheid van hun naakte lichaam zijn zelfcontrole te testen.

Tentoonstelling

De tentoonstelling We have a dream - Gandhi, King Mandela is tot 4 februari dagelijks van 10 tot 17 uur in de Nieuwe Kerk in Amsterdam te bezoeken .

Komende maandagavond, 2 oktober (Gandhi's geboortedag), organiseert de Nieuwe Kerk een door Stichting Julius Leeft! ontwikkelde theatrale monoloog waarin het levensverhaal van Gandhi wordt verbeeld. Voor meer informatie: www.nieuwekerk.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden