Review

'Ik begin zwijgen meer te waarderen'

Na een hersenbloeding wordt de bejaarde Maria Zachea steeds stiller, om uiteindelijk voorgoed haar mond te houden. De twaalf kinderen besluiten, in de veronderstelling dat moeder het niet zo heel lang meer zal maken, haar om beurten te verzorgen. Tegen alle verwachtingen in, blijft de oude vrouw nog acht jaar in leven.

Journaliste Judith Koelemeijer (34) is de kleindochter van Maria Zachea. Zij raakt geïntrigeerd door het beeld van die jarenlang zwijgende oma voor het raam, omringd door haar kinderen. Wat weten die kinderen eigenlijk van hun moeder, vraagt ze zich af. Wat weten ze van elkaar? En hoe kijken ze terug op hun gezamenlijke jeugd in dat grote, katholieke hoveniersgezin uit Noord-Holland in de roerige tijden die de jaren vijftig en zestig waren?

De ooms en tantes Koelemeijer moesten even slikken toen hun nichtje het plan presenteerde een boek te schrijven over de familie. Want, zo blijkt al snel, het zwijgen zit in de familie. Om de harmonie tussen zoveel verschillende mensen te bewaren, blijkt het een gouden regel je mond te houden over meningsverschillen, zorgen en problemen. Bovendien zijn de Koelemeijers een trotse familie; naar de buitenwereld toe vorm je een eenheid, een clan bijna, en de vuile was buiten hangen hoort daar niet bij. Maar Judith Koelemeijer zette door en begon gewoon de ooms en tantes te interviewen die het boek wel een interessante gedachte vonden. ,,Toen wilde de rest niet achterblijven.''

Zelf heeft de journaliste weinig herinneringen aan haar grootmoeder. ,,Mijn oma had dertien kinderen grootgebracht en ze vond het welletjes. Ze bemoeide zich niet zo intensief met de kleinkinderen. Ik kwam er met kerst en sinterklaas en zij kwam op mijn verjaardag. En als ik ziek was zei ze: neem maar iedere dag een ei, dan ben je gauw weer beter. Ik geloof dat ik in mijn jeugd één keertje bij mijn grootouders heb gelogeerd.''

Het boek 'Het zwijgen van Maria Zachea, een ware familiegeschiedenis' bestaat uit twaalf hoofdstukken, beginnend bij het oudste kind en eindigend bij de jongste. De zwijgende oma -en de prangende vraag: waarom zegt ze niks meer?- vormt de rode draad. Doordat de tijden bijna van broer op zus veranderen, komen ook maatschappelijke omwentelingen aan de orde. Zo krijgen de jongere kinderen het met hun vader aan de stok over hun weigering nog langer naar de kerk te gaan. Dat kan de man niet verkroppen. Kennen de oudste kinderen hun pa nog als een vrolijke, sigarenrokende man, de jongsten zien hem veranderen in een godsdienstfanaticus die 's nachts met kaarsen, gebeden een lp's vol preken probeert de 'crisis' te keren.

Opvallend in het boek is dat de broers en zussen elkaar op allerlei fronten tegenspreken. Zo ervaart de een de moeder als een warme vrouw en vindt de ander haar koeltjes. De een kijkt op de jeugd in Wormer terug als een weldadig bad, de ander voelde zich als kind vooral eenzaam. ,,Het heeft erg te maken met je positie in het gezin'', denkt Koelemeijer. ,,De jongeren hebben veel minder aandacht gehad dan de ouderen, domweg omdat er in het begin minder kinderen waren.'' Maar hoe de werkelijkheid wordt ervaren, ligt ook erg aan iemands karakter. ,,Mijn vader Piet en zijn broer Jan schelen maar een jaar. Toch hebben zij een heel verschillend verhaal over hun moeder.''

Voor publicatie mochten de ooms en tantes alleen hun eigen hoofdstuk lezen. ,,Op een verjaardag, een week voordat het boek in de winkel kwam, heb ik het overhandigd. Normaal viert mijn familie feest met veel herrie, maar na de uitreiking van het boek daalde er echt een leesstilte neer. Iedereen was enorm nieuwsgierig naar de ándere verhalen.'' Voor de oudsten was het moeilijk om te lezen wat de kleintjes hadden verteld over hun vader en moeder. ,,Als een van de jongeren over de vader zegt: 'Ach die ouwe gek, laat maar lullen', gaat dat de oudste broers en zussen eigenlijk te ver. Zij kennen hun vader niet als een man die eigenlijk niet goed met de tijd mee kon. Bovendien vinden ze het hem niet aan te rekenen dat hij op zijn zestigste niet meer enthousiast kon worden over de popmuziek en Marx waarvan zijn puberende kinderen in de ban raakten.''

Ondanks de consternatie, zegt Judith Koelemijer, heeft ook dit boek niet geleid tot een breuk in de familie. Dat had ze ook niet verwacht. ,,Een traditie van bijna een halve eeuw alles met elkaar overleven, doorbreek je niet zomaar. Er moeten wel gekkere dingen gebeuren wil een familielid zeggen dat hij de ander niet meer wil zien. Sterker: inmiddels is de familie trots op het boek. En met terugwerkende kracht leren de gezinsleden elkaar na al die tijd dan toch wat beter kennen.''

De interviews met de oudere ooms en tantes verliepen als een soort theevisites, vertelt Koelemeijer. Die met de jongeren liepen vaak uit op gezellige avonden met veel wijn en het draaien van plaatjes van vroeger. ,,Het is heel grappig om te zien hoe 'de werkers', de vier broers die het hoveniersbedrijf van mijn opa hebben overgenomen, uiteindelijk materieel gezien beter geslaagd zijn dan de broers die gingen studeren. Die zijn nog steeds gewoon leraar Grieks op een middelbare school. Vroeger werd juist gedacht dat zij in grote welstand zouden gaan leven, terwijl de tweede huisjes toch vooral bij de werkers zitten.''

Koelemeijer vindt dat de verhalen van haar ooms en tantes ook een spiegel vormen voor deze tijd. ,,Tegenwoordig krijgen kinderen veel meer aandacht dan toen. Tegelijkertijd hebben ze ook amper een wereld voor zichzelf. Om iedere school staat een hek. In de tijd van mijn vader was er niemand die hem ervan weerhield een half jaar lang, iedere dag aan een boom te zagen omdat hij daar een vlot van wilde bouwen. Er was ook niemand die hem vertelde dat een vlot van levend hout zinkt. Hij had alle ruimte om te fantaseren.''

Omdat Judith Koelemeijer familie is van de geïnterviewden, heeft ze een beetje moeten laveren, zegt ze. ,,Ik wilde respect tonen voor alle familieleden. Dat is gelukt. Tegelijkertijd heb ik het idee dat ik een realistisch verhaal schets, waaruit het onvermogen en de pijn blijken. Maar subtiel, tussen de regels door.''

Natuurlijk, er zitten nare kanten aan zwijgen, vindt ook Koelemeijer. ,,Maar dat eindeloze praten van tegenwoordig, wat levert dat opt Als ik naar een programma kijk als 'Big Brother', met al die holle, geleende taal, dan begin ik zwijgen te waarderen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden